نتایج یک مطالعه پژوهشی در شهر اهواز نشان میدهد غلظت فلزات سنگین در مناطق صنعتی و پرتردد این شهر بیش از سایر مناطق است؛ یافتهها همچنین حاکی از آن است که اگرچه خطر ابتلا به بیماریهای غیرسرطانی در محدوده بحرانی قرار ندارد، مواجهه با فلزات سنگین سرطانزا، بهویژه در کودکان، میتواند نگرانکننده باشد.
به گزارش سینا پرس، آلودگی هوا تنها به ذرات معلق و گازهای آلاینده محدود نمیشود و حضور فلزات سنگین در هوای تنفسی نیز میتواند سلامت شهروندان را با تهدیدهای جدی مواجه کند. نتایج یک مطالعه علمی در شهر اهواز نشان میدهد مناطق صنعتی و پرتردد این شهر بیشترین میزان تجمع فلزات سنگین را دارند و کودکان ساکن این مناطق بیش از بزرگسالان در معرض خطرات بالقوه ناشی از این آلایندهها قرار گرفتهاند.
آلودگی هوا یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی در جهان به شمار میرود و فلزات سنگین از جمله خطرناکترین آلایندههای موجود در آن هستند. این عناصر عمدتاً در پی فعالیتهای صنعتی، حملونقل، فعالیتهای معدنی و سوزاندن سوختهای فسیلی وارد محیط میشوند و به دلیل ماندگاری بالا در طبیعت، میتوانند پیامدهای نامطلوبی برای سلامت انسان داشته باشند.
بر اساس طبقهبندی سازمانهای بینالمللی بهداشت، فلزاتی مانند آرسنیک، کادمیوم، کروم و سرب در گروه مواد سرطانزا قرار دارند و نیکل نیز بهعنوان عاملی با احتمال سرطانزایی شناخته میشود. این ترکیبات با آسیب به ماده ژنتیکی سلولها و اختلال در سازوکارهای ترمیمی بدن، میتوانند زمینه بروز سرطان را فراهم کنند.
عوارض مواجهه با فلزات سنگین به بیماریهای سرطانی محدود نیست و آسیبهای مغزی و عصبی، کاهش بهره هوشی کودکان، بیماریهای پارکینسون و آلزایمر، مشکلات ریوی و عروقی، اختلالات کلیوی و کبدی و مشکلات باروری نیز از جمله پیامدهای احتمالی آنها محسوب میشوند.
در همین راستا، گروهی از پژوهشگران برای بررسی میزان آلودگی هوای شهر اهواز به فلزات سنگین و ارزیابی پیامدهای بهداشتی آن، از روش پایش زیستی با استفاده از گلسنگها بهره گرفتند. گلسنگها موجوداتی متشکل از قارچ و جلبک هستند که به دلیل نداشتن ریشه، آلایندههای محیطی را مستقیماً از هوا و بارشهای جوی جذب میکنند. این موجودات به واسطه متابولیسم آهسته و نداشتن سازوکار دفع سریع، قابلیت ذخیره آلایندهها را در بافتهای خود دارند و میتوانند اطلاعات مناسبی از وضعیت آلودگی محیط ارائه دهند.
یکی از روشهای مورد استفاده در این زمینه، «فراکاشت گلسنگ» است. در این روش، گلسنگهای سالم از مناطق پاک جمعآوری شده و در کیسههای توری در نقاط مختلف مناطق آلوده نصب میشوند تا میزان تجمع آلایندهها در طول دوره مواجهه مشخص شود. این شیوه در مقایسه با برخی تجهیزات سنجش فیزیکی، روشی کمهزینه برای بررسی بلندمدت آلودگی در گستره وسیعی از مناطق شهری و صنعتی به شمار میرود.
این پژوهش به سرپرستی دکتر غلامرضا گودرزی از گروه مهندسی بهداشت محیط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز و با همکاری چهار پژوهشگر دیگر از این دانشگاه و متخصصانی از دانشکده علوم پزشکی بهبهان، سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران و دانشگاه سیِینا ایتالیا انجام شده است.
پژوهشگران در این مطالعه، گلسنگهای سالم را با استفاده از روش کیسهای در ارتفاع حدود سه متری از سطح زمین و در ۲۶ ایستگاه با کاربریهای مسکونی، صنعتی و ترافیکی شهر اهواز مستقر کردند. پس از پایان دوره مواجهه، نمونهها جمعآوری و مراحل پاکسازی، خشککردن، عصارهگیری و هضم شیمیایی روی آنها انجام شد.
در ادامه، غلظت پنج فلز سنگین شامل آرسنیک، کادمیوم، کروم، نیکل و سرب با استفاده از دستگاه طیفسنجی جرمی اندازهگیری شد. محققان همچنین با تحلیل دادهها، شاخصهای خطر ابتلا به بیماریهای سرطانی و غیرسرطانی را برای دو گروه سنی کودکان و بزرگسالان محاسبه کردند. این ارزیابی سه مسیر مواجهه شامل تنفس ذرات آلوده، بلع ناخواسته گردوغبار و تماس پوستی را دربر میگرفت.
نتایج بررسیها نشان داد که بیشترین میزان تجمع فلزات سنگین در مناطق صنعتی اهواز ثبت شده و مناطق ترافیکی در رتبه بعدی قرار دارند. در مناطق صنعتی، نیکل، آرسنیک و کروم بیشترین غلظت را داشتند؛ در حالی که در مناطق پرتردد، نیکل، کروم و کادمیوم از فراوانی بیشتری برخوردار بودند.
از نظر پیامدهای بهداشتی، محاسبات پژوهشگران نشان داد شاخص خطر غیرسرطانی در تمامی مناطق بررسیشده و برای هر دو گروه سنی، پایینتر از حد بحرانی است؛ موضوعی که بیانگر نبود خطر قابل توجه برای بروز بیماریهای غیرسرطانی بر اساس شاخصهای محاسبهشده در این مطالعه است.
با این حال، ارزیابی خطر سرطان نتایج متفاوتی داشت. بر اساس یافتههای پژوهش، فلزات سنگین ناشی از فعالیتهای صنعتی و ترافیکی دارای ظرفیت بالقوه سرطانزایی هستند و کودکان ساکن مناطق صنعتی و پرتردد بیش از بزرگسالان در معرض این خطر قرار دارند. همچنین بلع ناخواسته گردوغبار بهعنوان یکی از مهمترین مسیرهای مواجهه شناسایی شد.
پژوهشگران، استقرار صنایع بزرگ آهن و فولاد، واحدهای فرآوری فلزات و صنایع نفت و گاز در اطراف مناطق مسکونی اهواز را از عوامل اصلی افزایش غلظت فلزاتی مانند نیکل و کروم عنوان کردهاند. تردد گسترده خودروها و انتشار ذرات ناشی از فرسایش لاستیک و لنت ترمز نیز در افزایش این آلایندهها نقش دارد.
فعالیت کارخانههای لولهسازی و تولید کربن بلک، در کنار وزش بادهای غالب و پدیده گردوغبار، از دیگر عواملی هستند که میتوانند بر تشدید آلودگی هوای این شهر تأثیر بگذارند.
در این میان، قرار گرفتن کودکان در معرض خطر بیشتر از طریق بلع گردوغبار اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه کودکان در جریان فعالیتهای روزمره ممکن است دستهای آلوده به گردوغبار و خاک را به دهان ببرند یا ذرات نشسته بر مواد غذایی را وارد بدن کنند. از این رو، کاهش گردوغبار محیطی و رعایت اصول بهداشتی میتواند در کاهش میزان مواجهه آنها با این آلایندهها مؤثر باشد.
یافتههای این پژوهش در قالب مقالهای علمی در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران منتشر شده است.

