پدر علم هواشناسی ایران ضمن تشریح منشأ بارش‌های سنگین آبان‌ماه و عوامل تقویت‌کننده آن‌ها، توضیح داد که آیا بارش های روزهای اخیر با پدیده ال‌نینو ارتباطی دارد یا خیر.
به گزارش سیناپرس، فلات ایران به عنوان بخشی از کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان، با رفتارهای ناهنجار جوی و چرخه‌های حدی آب‌وهوایی دست‌وپنجه نرم می‌کند. وقوع بارش‌های ناگهانی، سنگین و سیل‌آسای اخیر در اقلیم‌های گوناگون کشور، بار دیگر این پرسش را پیش روی جامعه علمی قرار داده است که مکانیسم‌های همدیدی (Synoptic) و ترمودینامیکی این سامانه‌های قدرتمند چیست و چه مؤلفه‌هایی در تقویت و تخلیه رطوبتی آن‌ها نقش‌آفرینی می‌کنند؟
با این حال آنچه در کنار این رویدادهای طبیعی بیش از پیش خودنمایی کرده و نگرانی کارشناسان را به دنبال داشته، روایت‌های غیرعلمی، شایعات و تحلیل‌های سطحی در فضای مجازی است؛ از نسبت دادن نادرست هر پدیده حدی به دورپیوندهای اقیانوسی نظیر «ال‌نینو» گرفته تا پیش‌بینی‌های شتاب‌زده و فاقد پشتوانه آکادمیک که نه‌تنها بذر اضطراب را در دل جامعه می‌پاشد، بلکه نشانگر بحران عمیقی به نام «فقر سواد اقلیمی» در ساختار اطلاع‌رسانی کشور است. در غیاب روایتگری دقیق علمی، افکار عمومی در معرض موجی از اطلاعات غلط قرار می‌گیرد که شناخت درست پدیده‌های جوی را مخدوش می‌کند.
از سوی دیگر، این باران‌های سیل‌آسا فراتر از ابعاد هواشناسی خود، آیینه تمام‌نمایی از چالش‌های ساختاری هیدرولوژی و مدیریت منابع آب در ایران هستند؛ کشوری که به دلیل ضعف مفرط در توسعه زیرساخت‌های مهندسی «انباره‌سازی» و مهار روان‌آب‌ها، بخش عظیمی از این نزولات آسمانی نجات‌بخش را به جای هدایت به سفره‌های زیرزمینی و پشت سدها، به سوی تبخیر و هدررفت هدایت می‌کند؛ در حالی که همین سیلاب‌ها می‌توانند پشتوانه‌ای حیاتی برای عبور از تنش‌های آبی تابستانه باشند.
به منظور واکاوی این چالش‌ها، به سراغ دکتر حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران و محقق پیشکسوتی که بیش از شش دهه از عمر خود را صرف پایش، پژوهش و تدریس در این حوزه کرده است، رفتیم. اردکانی در این گفتگوی تفصیلی، درباره شایعات روزهای اخیر درباره پربارشی در کشور صحبت کرده و از مسیر واقعی انتقال رطوبت، ترمودینامیک جو، ریشه‌های تاریخی این بارش‌ها از بارش های موسمی دهه‌های گذشته تا امروز و راهکارهای حیاتی مدیریت سیلاب سخن گفته است
به نقل از مهر، متن مشروح این گفتگو را در نوشتار زیر می خوانید.
آقای دکتر! از منظر دینامیک جو، در سامانه‌های بارشی اخیر چه مکانیزمی فعال شده که شاهد این حجم از بارش‌های شدید و ناگهانی در کشور هستیم؟ رطوبت این سامانه‌ها از چه کانال‌هایی تأمین و تقویت می‌شود؟
من در حدود دهم خردادماه طی مصاحبه‌ای با رسانه‌ها هشدار داده بودم که امسال در شهریور و مهرماه بارندگی‌های بسیار شدیدی خواهیم داشت؛ هرچند عده‌ای با آن مخالفت کردند و در نهایت از ۱۵ آبان بارندگی‌ها به طور جدی کلید خورد. متأسفانه اخیراً در شبکه‌های اجتماعی کلیپی دیدم که فردی مدعی شده بود «بارندگی‌های جنوب ایران یعنی ال‌نینو دارد وارد می‌شود!». ای داد بر من! ببینید ما در چه وضعیتی از اطلاع‌رسانی قرار داریم. واقعیت این است که صداوسیما باید از سه چهار ماه قبل میزگردهای تخصصی برگزار می‌کرد تا درباره این پدیده‌ها به جامعه آگاهی‌رسانی کند. جامعه ما اصلاً «ال‌نینو» را نمی‌شناسد و تصوری از آن ندارد. بارندگی‌های معمولی یا سیل‌آسایی که بخش عمده‌ای از بارش‌های ما را تشکیل می‌دهد، هیچ‌گونه ربطی به ال‌نینو ندارد. ال‌نینو یک پدیده کلان‌اقلیمی است که در منتهاعلیه شرق اقیانوس آرام رخ می‌دهد و اگرچه از نظر دینامیکی و فیزیکی بحث‌های بسیار مفصلی دارد، اما عملاً تأثیر مستقیمی بر سیستم‌های بارشی ما ندارد.
ال‌نینو (El Niño) در واقع یک پدیده اقلیمی کلان است که در اقیانوس آرام شرقی (نزدیک خط استوا و سواحل پرو در آمریکای جنوبی) رخ می‌دهد. در جریان این پدیده، دمای سطح آب اقیانوس به طور غیرعادی گرم می‌شود و در نتیجه، جریان‌های باد و الگوهای بارندگی را در بسیاری از نقاط جهان تغییر می‌دهد. این پدیده در اقیانوس آرام اتفاق می‌افتد و هیچ ارتباط مستقیم با سامانه‌های بارشی اخیر ایران ندارد.
این سامانه‌ها، رطوبت خود را از اواسط عرض‌های جغرافیایی و شرق اقیانوس اطلس تأمین می‌کنند. این توده‌ها در مسیر حرکت خود از روی دریای مدیترانه، دریای سیاه و گاه دریای سرخ عبور کرده و با بارگیری رطوبت فوق‌العاده قوی، به سمت ایران گسیل می‌شوند.
منشأ اصلی رطوبت سامانه‌های فعلی در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید و چرا این بارش‌ها بیشتر در نوار غربی کشور متمرکز است؟
این سامانه‌ها، رطوبت خود را از اواسط عرض‌های جغرافیایی و شرق اقیانوس اطلس تأمین می‌کنند. این توده‌ها در مسیر حرکت خود از روی دریای مدیترانه، دریای سیاه و گاه دریای سرخ عبور کرده و با بارگیری رطوبت فوق‌العاده قوی، به سمت ایران گسیل می‌شوند. علت اینکه کانون اصلی بارش‌ها در غرب ایران رخ می‌دهد این است که سیستم ورودی از سمت مدیترانه و دریای سرخ، هنگام برخورد با سدِ توپوگرافیک زاگرس مجبور به صعود (اوروگرافیک) می‌شود و بارندگی‌های بسیار مطلوبی به جا می‌گذارد؛ درست همان‌طور که پیش‌تر نیز پیش‌بینی کرده بودم ما در آبان‌ماه بارش‌های خوبی خواهیم داشت. بنابراین، این دست بارش‌ها در تاریخ اقلیمی ایران مسبوق به سابقه است. من اکنون ۶۵ سال است که در این علم خدمت می‌کنم و در طول این دهه‌ها، سیلاب‌های بسیار سنگین‌تر از این را مکرراً تجربه کرده‌ایم. اما متأسفانه عده‌ای ناآگاه بلافاصله همه‌چیز را به «ال‌نینو» گره می‌زنند. این‌ها در واقع سیستم‌های جوی منطقه‌ای هستند که توانسته‌اند از سه منبع مهم (دریای مدیترانه، سرخ و سیاه) تغذیه رطوبتی کنند.
در سواحل دریای خزر نیز وضعیت مشابهی داریم؛ دریای خزر رطوبت مضاعفی به این سیستم تزریق می‌کند و موجب تشدید بارش‌ها می‌شود. مسلماً این سامانه‌ها در مناطق کوهستانی به دلیل صعود اجباری، بسیار فعال‌تر از دشت‌ها عمل می‌کنند. این سیستم امروز و فردا از کشور خارج شده و به سمت شرق ایران حرکت می‌کند؛ اما چون در آن مناطق رطوبت خود را از دست داده و منبع جدیدی برای تغذیه ندارد، دیگر شاهد بارش‌های سنگینِ مشابهِ غرب کشور در شرق نخواهیم بود. ما سال‌هاست این ساختارهای جوی را به دانشجویان درس داده‌ایم اما وقتی جامعه از نظر سواد علمی و روان‌شناختی آمادگی ندارد، روایت‌های غیرعلمی جایگزین تحلیل‌های کارشناسی می‌شود که مایه تأسف است.
در سال‌های گذشته نیز سابقه تکرار چنین شدت و حجمی از بارندگی‌ها را در کشور داشته‌ایم …
بله همین‌طور است. در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ شاهد بارندگی‌های بسیار شدیدتر و گسترده‌تری در خوزستان، مرکز و سراسر کشور بودیم. اگر به آرشیوهای هواشناسی مراجعه کنید، حجم آن سیلاب‌ها به مراتب بالاتر بود. در مرداد دو سال پیش نیز (مرداد ۱۴۰۱) پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی تحقق یافت و حادثه سیل امامزاده داوود رقم خورد. حتی در سال ۱۳۳۵ نیز پدیده مانسون در ماه مرداد وارد ایران شده بود و بارش‌های وحشتناک توأم با رعدوبرق‌های شدید ایجاد کرده بود؛ چند سال پیش هم پیش‌بینی‌های من عیناً در همان بازه زمانی محقق شد.
در طول ۶۵ سال گذشته، بارها این چرخه‌ها را رصد کرده‌ام. این‌ها سیستم‌های جوی پرانرژی هستند که مدل‌های پیش‌بینی پیشرفته‌ی دنیا (که داده‌های آن‌ها را از مراکز معتبر بین‌المللی مانند انگلیس و آمریکا دریافت می‌کنیم) از یک هفته پیش، تمام جزئیات آن را با دقت نشان می‌دادند. نقشه‌ها گواهی می‌دادند که غرب ایران، ارتفاعات البرز و سواحل، درگیر بارش‌های سیل‌آسا خواهند شد. این خصیصه دینامیکی سامانه‌هایی است که با حرکت‌های صعودی قوی و رطوبت کافی تغذیه می‌شوند. البته اگر این سیستم‌ها در ماه‌های دی و بهمن فعالیت می‌کردند، به دلیل برودت هوا، شاهد برف سنگین بودیم؛ اما اکنون به دلیل بالا بودن دما، بارش‌ها عمدتاً به شکل باران است، مگر در مناطق کوهستانی مرتفع زاگرس و البرز که دمای زیر صفر، بارش برف را رقم می‌زند.
آقای دکتر، در تحلیل کلان‌اقلیمی، نقش متغیر «گرمایش جهانی» و افزایش دمای دریاهای پیرامونی را در تقویت این حجم از بارندگی‌های حدی تا چه اندازه پررنگ ارزیابی می‌کنید؟
بله؛ این یک اصل ترمودینامیکی است. وقتی دمای هوا بالا باشد و رطوبت کافی به جو تزریق شود، ظرفیت نگهداری و جذب رطوبت توسط هوا به شدت افزایش می‌یابد. طبق قوانین فیزیکی جو، هرچه دما بالاتر برود، توده‌های هوا می‌توانند رطوبت بیشتری را در خود انباشته کنند؛ برعکس، در هوای سرد حتی با وجود تزریق رطوبت، پتانسیل جذب کاهش می‌یابد. بنابراین، روند صعودی گرمایش زمین در تلفیق با تزریق رطوبت از دریاهای اطراف، به عنوان یک کاتالیزور عمل کرده و توانمندی سامانه‌های جوی را به مراتب تقویت می‌کند.
با توجه به شور و شوقی که این روزها در میان شهروندان ایجاد شده، این پرسش مطرح می‌شود که چقدر از این نزولات آسمانی عملاً به سفره‌های آب زیرزمینی تزریق می‌شود و چه میزان از آن به هدر می‌رود؟ چالش اصلی در حوزه حکمرانی و مدیریت این منابع را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ببینید؛ بخش عمده‌ای از این دغدغه کاملاً به جاست و نقطه ضعف بزرگ ما در مدیریت منابع آب دقیقاً همین‌جاست. من بارها تأکید کرده‌ام که ما در کشور برنامه مدونی برای ذخیره‌سازی و «انباره‌سازی» این حجم از سیلاب‌ها در مخازن و حوضچه‌های مخصوص نداریم. در حال حاضر، بخشی از این سیلاب‌ها به درون زمین نفوذ می‌کند و مقدار زیادی از آن نیز بدون هیچ‌گونه بهره‌برداری از دست می‌رود و هدر می‌رود؛ البته بخشی هم راهی زمین‌های کشاورزی در برخی مناطق می‌شود. اما آن بخش عظیمی که هدر می‌رود، باید حتماً مدیریت و انباره شود. در بسیاری از مناطق کشور به‌ویژه در جنوب، جنوب شرق و استان‌های کم‌بارش که همواره شاهد بارش‌های رگباری و شدید هستیم، نباید اجازه داد آب هدر برود. این حجم از آب باید در سازه‌های مناسب ذخیره، تصفیه و در ادامه برای مصارف کشاورزی و حتی شرب استفاده شود.
در دنیای امروز مدیریت آب این‌گونه است. ما در اقلیمی خشک و کم‌بارش زندگی می‌کنیم؛ بنابراین از هر موقعیت و فرصتی باید برای مهار این روان‌آب‌ها استفاده کنیم تا هدر نروند. سیستم فعلی نیز به زودی از کشور عبور می‌کند و احتمالاً تا پایان آبان‌ماه بارش قابل‌توجه دیگری نخواهیم داشت تا ان‌شاءالله در آذرماه دوباره شاهد سامانه‌های بارشی مناسبی باشیم. به همین خاطر، نباید اجازه دهیم این سیلاب‌ها به هدر بروند.
در حال حاضر می‌بینیم که سیلاب در برخی رودخانه‌ها جاری می‌شود و بدون اینکه پشت سدی ذخیره شود، هدر می‌رود؛ چرا؟ چون بار دیگر تأکید می‌کنم ما زیرساخت و مخازن کافی برای انباره‌سازی این حجم از آب نداریم
آیا از منظر بیلان آبی و ضریب تاب‌آوری، بارش‌های چند روز گذشته می‌تواند سهم قابل‌توجهی در تأمین ذخایر سدها و تاب‌آوری آبی برای تابستان پیش رو ایجاد کند؟
قدر مسلم این بارش‌ها می‌تواند دست‌کم ۳۰ تا ۴۰ درصد به تأمین آب ما کمک کند، به‌ویژه اگر این روان‌آب‌ها پشت سدها ذخیره شوند. البته میزان اثربخشی این بارش‌ها کاملاً به این بستگی دارد که حجم ریزش‌ها دقیقا در حوضه آبریز سدها چقدر بوده است. همان‌طور که گفتم، در حال حاضر می‌بینیم که سیلاب در برخی رودخانه‌ها جاری می‌شود و بدون اینکه پشت سدی ذخیره شود، هدر می‌رود؛ چرا؟ چون بار دیگر تأکید می‌کنم ما زیرساخت و مخازن کافی برای انباره‌سازی این حجم از آب نداریم. بنابراین باید حجم دقیق آبی را که به سدهای کشور تزریق شده است، محاسبه کرد.
برای نمونه، در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ تمام سدهای کشور لبریز شده بود؛ اگر به آرشیوها مراجعه کنید می‌بینید چه وضعیت فوق‌العاده‌ای داشتیم، به‌ویژه در منطقه خوزستان و جنوب‌غرب ایران که شرایط واقعاً چشمگیر بود (البته مناطق دیگر هم درگیر بودند). در آن سال‌ها به دلیل حجم بالای بارش‌ها، بیشتر سدهای ما سرریز شد؛ هرچند اینکه دقیقاً چه سهمی از بارش‌ها پشت سدها جمع شده باشد، نیازمند محاسبات دقیق مهندسی است.
به عنوان نگاه کلان، ارزیابی شما از جایگاه سواد اقلیمی در جامعه و کاستی‌های رسانه‌های رسمی در تنویر افکار عمومی و مقابله با تحلیل‌های غیرتخصصی در بستر شبکه‌های اجتماعی چیست؟
من باز هم بر همان موضوعِ تحلیل‌های غیرعلمی در فضای مجازی تأکید می‌کنم. باورتان نمی‌شود، همین الان در اینستاگرام دیدم فردی در حال تحلیل‌های عجیب‌وغریب درباره حرکت ابرهاست! در این شرایط مردم دچار وحشت می‌شوند چون اصلاً از دانش هواشناسی بی‌خبرند. من واقعاً از صداوسیما گلایه مندم؛ چرا از سه چهار ماه قبل که این مباحث مطرح بود، برنامه‌ای برای تنویر افکار عمومی نساختند؟ یادتان هست رئیس سازمان هواشناسی در خردادماه گفت تابستان بسیار گرمی خواهیم داشت من همان موقع گفتم «هیچ اتفاق خاصی نمی‌افتد و تابستان ملایمی خواهیم داشت» که دیدید همان‌طور هم شد.
پدیده‌هایی مانند همین سیلاب‌ها و بارندگی‌های شدید را باید پیش از وقوع برای مردم به زبان علمی و ساده تشریح کرد. در تمام کشورهای پیشرفته، آحاد جامعه با دانش هواشناسی آشنا هستند، می‌دانند تحلیل‌های صبحگاهی هواشناسی چیست و اساساً با هواشناسی زندگی می‌کنند. متأسفانه سطح سواد و اطلاعات عمومی جامعه ما در حوزه هواشناسی بسیار ضعیف است و این نقص بزرگی است.