فرض کنید در خیابانی شلوغ قدم می‌زنید و ده‌ها نفر را می‌بینید که رفتارهای عادی دارند؛ اما ناگهان فردی با لباسی غیرمعمول یا حرکتی عجیب توجه شما را جلب می‌کند. سوا این است که چرا ذهن ما از میان این همه اتفاق معمولی، بعضی رویدادهای غیر عادی را انتخاب می‌کند؟ پاسخ این پرسش را باید در شیوه کار مغز، سازوکار توجه و نیاز انسان به شناخت محیط جست‌وجو کرد.
به گزارش سیناپرس، انسان هر روز با حجم عظیمی از اطلاعات دیداری، شنیداری و اجتماعی روبه‌رو می‌شود و مغز نمی‌تواند به همه این اطلاعات با یک میزان دقت رسیدگی کند؛ بنابراین ناچار است بعضی محرک‌ها را در اولویت قرار دهد. پدیده‌ای که در نگاه نخست عجیب به نظر می‌رسد، ممکن است برای مغز اهمیت بیشتری از صدها اتفاق تکراری و آشنا داشته باشد. این ویژگی، هم به شناخت بهتر محیط کمک می‌کند و هم گاهی باعث می‌شود اخبار نامعمول، شایعات و محتوای هیجان‌انگیز بیش از اندازه توجه ما را به خود اختصاص دهند.
از منظر علمی، یکی از مهم‌ترین دلایل جلب توجه به پدیده‌های عجیب، حساسیت مغز به تغییر و تفاوت است. وقتی محرکی بارها تکرار می‌شود، مغز به‌تدریج یاد می‌گیرد آن را با کارایی بیشتری پردازش کند و به همین دلیل، صدای یکنواخت پنکه ممکن است پس از مدتی از آگاهی ما کنار برود؛ اما صدای ناگهانی شکستن شیشه فوراً توجه را جلب می‌کند. در روان‌شناسی شناختی، این موضوع با مفاهیمی مانند تازگی، تفاوت با انتظار و تغییر جهت توجه، بررسی می‌شود.
پژوهشگران دانشگاه بیلفلد آلمان در مقاله مروری با عنوان پیوند شگفتی و توجه که در سال ۲۰۱۵ منتشر شد، شواهد پژوهش‌های مختلف را بررسی کردند و نشان دادند رویدادهای مغایر با انتظار می‌توانند جریان فعالیت ذهنی را متوقف کرده و توجه را به سمت خود هدایت کنند. البته این واکنش به معنای آن نیست که هر چیز تازه‌ای الزاماً توجه همه افراد را جلب می‌کند؛ میزان غیرمنتظره بودن محرک و شرایطی که فرد در آن قرار دارد نیز اهمیت دارند.
لازم به ذکر است که شواهد عصب‌شناختی نیز این سازوکار را تأیید می‌کنند. در یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۱۴، پژوهشگران با بررسی ۷۵ مطالعه تصویربرداری مغزی، واکنش مغز به محرک‌های نادر و متفاوت را با واکنش به محرک‌های تکراری مقایسه کردند. نتایج نشان داد شبکه‌هایی از مغز که در تشخیص تغییرات محیطی و هدایت توجه نقش دارند، هنگام مواجهه با محرک‌های غیرمعمول فعال می‌شوند. این الگو هم در محرک‌های دیداری و هم در محرک‌های شنیداری مشاهده شد. بااین‌حال، شدت واکنش به ارتباط محرک با هدف و وظیفه فرد نیز بستگی داشت.
از دیدگاه تکاملی، حساسیت به تغییرات محیطی می‌تواند سودمند باشد زیرا در محیطی که اجداد انسان زندگی می‌کردند، صدایی غیرمعمول، حرکت ناگهانی در میان گیاهان یا نشانه‌ای تازه ممکن بود بیانگر خطر یا فرصتی مهم باشد و طبیعتا توجه سریع به چنین تغییراتی می‌توانست به تشخیص تهدیدها و تصمیم‌گیری مناسب کمک کند. بااین‌حال، نباید از این توضیح نتیجه گرفت که تمام علاقه انسان به پدیده‌های عجیب مستقیماً محصول انتخاب طبیعی است؛ این فرضیه بخشی از توضیح را فراهم می‌کند، اما فرهنگ، تجربه، شخصیت و شرایط اجتماعی نیز در شکل‌گیری توجه نقش دارند.
بررسی های تیم ترویج علم سیناپرس نشان می دهد عامل دیگری که در این رابطه اهمیت دارد، محتوای هیجانی اطلاعات است. یک اتفاق عجیب اگر با ترس، خشم، شگفتی یا نگرانی همراه باشد، ممکن است بیشتر از یک رویداد خنثی در ذهن بماند. در روان‌شناسی، سوگیری منفی به گرایش انسان برای واکنش قوی‌تر به برخی اطلاعات منفی نسبت به اطلاعات مثبت اشاره دارد. مرور پژوهش‌های عصب‌شناختی منتشرشده در سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد این گرایش در بسیاری از شرایط قابل مشاهده است؛ هرچند شدت آن به نوع محرک و تفاوت‌های فردی بستگی دارد. بنابراین، عجیب بودن و منفی بودن دو ویژگی متفاوت‌اند، اما گاهی در یک رویداد با یکدیگر ترکیب می‌شوند و توجه بیشتری ایجاد می‌کنند.
در این میان قابل توجه است که توجه به پدیده‌های غیرعادی فقط به محیط فیزیکی محدود نمی‌شود. در شبکه‌های اجتماعی نیز تصویری نامتعارف، خبری با ادعایی باورنکردنی یا ویدئویی که برخلاف انتظار ماست، ممکن است ما را به توقف وادارد. یکی از دلایل این واکنش، کنجکاوی است زیرا وقتی اطلاعات تازه با دانسته‌های قبلی ما سازگار نیست، ممکن است بخواهیم بدانیم چه اتفاقی افتاده و علت آن چیست. بااین‌حال، کنجکاوی همیشه به یادگیری منجر نمی‌شود؛ گاهی فقط ما را به دنبال‌کردن اطلاعات بیشتر سوق می‌دهد، بی‌آنکه کیفیت یا صحت آن اطلاعات را بررسی کنیم.
نکته مهم این است که جلب توجه با جلب اعتماد یا اثبات صحت یک ادعا تفاوت دارد و خبری عجیب ممکن است به دلیل غیرمنتظره‌بودن جذاب باشد، اما همین ویژگی دلیلی برای درست‌بودن آن نیست و حتی ممکن است یک ادعای نادرست به‌دلیل هیجان‌انگیزبودن، بیش از یک توضیح علمی دقیق میان کاربران دست‌به‌دست شود. در چنین شرایطی، بهتر است پیش از بازنشر، منبع اولیه خبر، شواهد ارائه‌شده و تأیید آن از سوی منابع مستقل بررسی شود.
در نهایت، باید پذیرفت گرایش به امور عجیب بخشی قابل‌فهم از شیوه پردازش اطلاعات در ذهن انسان است. مغز با تشخیص تغییرات و رویدادهای غیرمنتظره می‌تواند محیط را بهتر ارزیابی کند، اما همین گرایش گاهی توجه ما را از اطلاعات مهم‌تر منحرف می‌کند. شناخت این سازوکار به معنای سرکوب کنجکاوی نیست؛ بلکه کمک می‌کند میان چیزی که صرفاً توجه ما را جلب کرده و چیزی که واقعاً ارزش دانستن دارد، تفاوت بگذاریم.