با گذشت یک ماه و اندی از بازگشایی مدارس، در حالی که دانش‌آموزان روزهای نخست سال تحصیلی را پشت سر گذاشته‌اند و خانواده‌ها با مسائل و چالش‌های مدرسه فرزندانشان بیشتر مواجه شده‌اند، پرسش درباره نحوه نظارت بر مدارس غیردولتی همچنان پابرجاست؛ مدارسی که خانواده‌ها برای تحصیل فرزندانشان شهریه‌های سنگین می‌پردازند، اما اگر مشکلی از دریافت شهریه خارج از ضوابط گرفته تا رفتار نامناسب مدیر، معلم یا مشاور رخ دهد، این سؤال مطرح است که چه نهادی مسئول رسیدگی است و خانواده در نهایت چه پاسخی دریافت می‌کند؟
به گزارش سیناپرس، موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که شکایت یک خانواده پس از پیگیری، به نتیجه‌ای روشن و قابل اطلاع برای والدین منتهی نشود.
در یکی از همین موارد، مادری با خبرگزاری تماس گرفت و از رفتار و ادبیات مشاور مدرسه با دانش آموزان دبستانی ابراز نگرانی کرد. این مادر مدعی بود مشاور مدرسه در جریان برخورد با دانش آموزان از الفاظ نامناسب و توهین‌آمیز استفاده کرده است.
موضوع از مسئولان آموزش‌وپرورش پیگیری شد، اما هنوز برای ما روشن نیست که در نهایت چه اقدامی درباره این شکایت صورت گرفته است؛ آیا با مدرسه و فرد مورد شکایت برخورد شده، آیا تخلفی احراز نشده یا پرونده همچنان در حال بررسی است؟
این ابهام، یک سؤال بزرگ‌تر را مطرح می‌کند:
نظام نظارت بر مدارس غیردولتی دقیقاً چگونه عمل می‌کند و خانواده‌ها بعد از ثبت شکایت چه سرنوشتی دارند؟
آموزش‌وپرورش ناظر مدارس غیردولتی است
برخلاف تصور برخی خانواده‌ها، مدارس غیردولتی خارج از نظارت آموزش‌وپرورش فعالیت نمی‌کنند.قانون تأسیس و اداره مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی غیردولتی، ساختار مشخصی برای نظارت بر این مدارس پیش‌بینی کرده است. شورای نظارت مرکزی، شوراهای نظارت استانی و شوراهای نظارت شهرستان و منطقه در این ساختار تعریف شده‌اند و نظارت بر عملکرد آموزشی و پرورشی مدارس و نحوه اجرای الگوی شهریه نیز در حوزه مسئولیت این ساختار قرار دارد.
به این ترتیب، پاسخ به این سؤال که «آیا آموزش‌وپرورش بر مدارس غیردولتی نظارت دارد؟» روشن است: بله، از نظر قانونی مسئولیت نظارت وجود دارد.اما پرسش اصلی درباره کیفیت و اثربخشی این نظارت است.
نظارت فقط به شهریه محدود نمی‌شود
در سال‌های اخیر، بخش قابل توجهی از شکایت خانواده‌ها درباره مدارس غیردولتی به موضوع شهریه مربوط بوده است.
قانون برای تعیین شهریه مدارس غیردولتی نیز سازوکار مشخصی تعریف کرده و شهریه باید بر اساس الگوی تعیین شهریه و مؤلفه‌هایی مانند برنامه‌های آموزشی و پرورشی، امکانات مدرسه، فعالیت‌های فوق‌برنامه و شرایط منطقه‌ای تعیین شود. (law-ir.ir)
دریافت مبالغ خارج از چارچوب مصوب نیز می‌تواند موضوع شکایت و رسیدگی قرار گیرد.اما نظارت بر مدرسه به مسائل مالی ختم نمی‌شود.
وقتی قانون از نظارت بر «عملکرد آموزشی و پرورشی» سخن می‌گوید، مسئله رفتار کارکنان مدرسه و نحوه برخورد با دانش‌آموزان نیز اهمیت پیدا می‌کند.
در واقع، خانواده‌ای که فرزند خود را ساعت‌ها به مدرسه می‌سپارد، تنها درباره کیفیت آموزشی سؤال ندارد؛ امنیت روانی و حفظ شأن دانش‌آموز نیز برای او اهمیت دارد.
وقتی شکایت از معلم یا مشاور است، چه می‌شود؟
یکی از پرسش‌های مهم خانواده‌ها این است که اگر شکایت آنها علیه یک معلم، مشاور یا مدیر مدرسه باشد، چه مرجعی به موضوع رسیدگی می‌کند.
در ساختار نظارت مدارس غیردولتی، برای رسیدگی به تخلفات مدیران و مؤسسان سازوکارهای قانونی پیش‌بینی شده و شوراهای نظارت در سطوح مختلف مسئولیت‌هایی در این زمینه دارند. همچنین قانون برای برخی تخلفات، ضمانت‌های اجرایی و مجازات‌هایی از تذکر و توبیخ تا عزل و محرومیت از مدیریت و در مواردی تعطیلی مدرسه پیش‌بینی کرده است.
بنابراین، مسئله فقط این نیست که آیا می‌توان شکایت کرد؟مسئله مهم‌تر این است که بعد از شکایت چه اتفاقی می‌افتد؟
آیا بازرسی انجام می‌شود؟
آیا اظهارات دانش‌آموز و خانواده شنیده می‌شود؟
آیا از مدیر و فرد مورد شکایت توضیح خواسته می‌شود؟
آیا نتیجه بررسی به خانواده اعلام می‌شود؟
و اگر تخلفی اثبات شود، چه برخوردی صورت می‌گیرد؟
انتقاد رسمی از اثربخشی نظارت
این پرسش‌ها در حالی مطرح می‌شود که انتقاد از نحوه نظارت بر مدارس غیردولتی تنها محدود به خانواده‌ها نیست.سخنگوی سازمان تعزیرات حکومتی در سال ۱۴۰۵ درباره وضعیت نظارت بر مدارس غیردولتی اعلام کرد نظارت اولیه بر این مدارس بر عهده آموزش‌وپرورش است و نسبت به اثربخشی این نظارت انتقادهایی وجود دارد. در این اظهارات، بر نبود یک سازوکار خودتنظیمی مؤثر و بازدارنده به شکل مورد انتظار تأکید شده است..
این اظهارنظر، فارغ از اختلافات موجود میان دستگاه‌ها درباره حدود صلاحیت و نحوه ورود به تخلفات، نشان می‌دهد اصل کارآمدی نظارت همچنان محل بحث است.
شکایت‌ها به کجا می‌روند؟
قانون برای ثبت شکایات و تخلفات مدارس غیردولتی نیز سازوکارهایی پیش‌بینی کرده است.اما برای خانواده، داشتن سامانه یا امکان ثبت شکایت به‌تنهایی کافی نیست.یک خانواده زمانی احساس می‌کند نظام نظارتی کار می‌کند که بتواند پس از ثبت شکایت، وضعیت پرونده خود را پیگیری کند و در نهایت از نتیجه رسیدگی مطلع شود.
در غیر این صورت، میان «ثبت شکایت» و «رسیدگی مؤثر» فاصله‌ای ایجاد می‌شود که اعتماد عمومی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در موضوع شهریه نیز گزارش‌هایی از ورود تعزیرات به تخلفات برخی مدارس غیردولتی و الزام به بازگرداندن مبالغ اضافه دریافتی منتشر شده است. این موارد نشان می‌دهد تخلف و رسیدگی به آن در این حوزه وجود دارد؛ اما در عین حال، پرسش درباره میزان تخلفات کشف‌شده در مقایسه با تعداد مدارس و شکایت‌های ثبت‌شده همچنان پابرجاست.
والدین چه می‌خواهند؟
برای خانواده‌ای که بخش قابل توجهی از درآمد خود را صرف شهریه مدرسه فرزندش می‌کند، مسئله فقط پرداخت پول نیست.والد انتظار دارد مدرسه‌ای که برای آن هزینه می‌کند، محیطی امن و محترمانه برای فرزندش فراهم کند.اگر معلم یا مشاور رفتاری نامناسب داشته باشد، خانواده انتظار دارد شکایتش جدی گرفته شود.اگر مدرسه بیش از میزان قانونی شهریه دریافت کند، خانواده انتظار دارد امکان اعتراض و بازگشت وجه وجود داشته باشد.و اگر مدیر مدرسه مرتکب تخلف شود، خانواده انتظار دارد مرجعی خارج از مدیریت مدرسه به موضوع رسیدگی کند.این انتظارها، خواسته‌های غیرعادی نیستند؛ بخشی از مفهوم پاسخگویی در نظام آموزشی‌اند.
یک پرونده و یک سؤال بی‌پاسخ
پرونده مادر مورد اشاره در ابتدای گزارش هنوز برای ما یک سؤال باز است.آنچه می‌دانیم این است که شکایتی مطرح شده و موضوع برای پیگیری به مسئولان آموزش‌وپرورش منتقل شده است.آنچه نمی‌دانیم این است که نتیجه چه بوده است؟
این همان نقطه‌ای است که انتظار می‌رود دستگاه مسئول نظارت، پاسخ روشنی ارائه کند.
اگر تخلفی احراز نشده، اعلام شود.اگر تخلف احراز شده، نوع برخورد قانونی مشخص شود. اگر پرونده همچنان در حال بررسی است، وضعیت آن به خانواده اطلاع داده شود.
سکوت، پاسخ هیچ‌کدام از این سه سوال نیست.
سؤال اصلی؛ نظارت هست، اما چقدر مؤثر است؟
واقعیت این است که نمی‌توان گفت مدارس غیردولتی هیچ نظارتی ندارند.قانون، نهاد ناظر، شوراهای نظارت، سازوکار رسیدگی به شکایت و ضمانت‌های اجرایی برای برخورد با تخلفات وجود دارد.اما در مقابل، نمی‌توان صرف وجود این ساختارها را دلیل کافی برای اثربخشی نظارت دانست.
وقتی مقام مسئول در سازمان تعزیرات از اثربخشی نظارت آموزش‌وپرورش انتقاد می‌کند، وقتی خانواده‌ها درباره شهریه و نحوه برخورد مدارس شکایت دارند و وقتی حتی پس از طرح یک شکایت مشخص، خانواده نمی‌داند نتیجه رسیدگی چه شده است، پرسش درباره کارآمدی نظارت کاملاً قابل طرح است.
مدرسه غیردولتی ممکن است با سرمایه بخش خصوصی اداره شود، اما مسئولیت آموزش و حفظ شأن دانش‌آموز را نمی‌توان به منطق بازار واگذار کرد.
خانواده‌ها برای خرید یک کالای معمولی پول نمی‌دهند؛ آنها فرزندشان را به مدرسه می‌سپارند. به همین دلیل، نظارت بر مدارس غیردولتی باید چیزی فراتر از کنترل شهریه باشد؛ باید مشخص شود در برابر رفتار معلم، مشاور و مدیر با دانش‌آموز نیز چه سازوکار روشن، سریع و قابل ارزیابی وجود دارد.
اکنون سؤال از آموزش‌وپرورش این است: از میان شکایت‌های ثبت‌شده درباره مدارس غیردولتی، چند مورد به تخلف منجر شده و در چند مورد با مدیر، معلم یا سایر کارکنان متخلف برخورد شده است؟ و مهم‌تر اینکه آیا خانواده‌ای که شکایت می‌کند، در نهایت از نتیجه رسیدگی مطلع می‌شود؟
پاسخ به این پرسش، شاید روشن کند که فاصله میان «نظارت قانونی» و «نظارت مؤثر» در مدارس غیردولتی چقدر است.