تابلوی معروف «شب پرستاره» اثر ونسان ون گوگ، یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار هنری جهان است که همواره پرسش‌هایی درباره واقعی یا خیالی بودن آن مطرح بوده است. به تازگی پژوهشگران با بهره‌گیری از دانش نجوم و مدارک تاریخی تلاش کرده‌اند تاریخ دقیق مشاهده آسمان توسط این هنرمند را مشخص کنند.
به گزارش سیناپرس، «شب پرستاره» مشهورترین اثر ونسان ون گوگ (Vincent van Gogh) محسوب شده و این نام برای چنین اثر نمادینی کاملا مناسب به نظر می‌رسد، اما پرسش اساسی این است که آیا این تابلو شبی واقعی و پر از ستاره را به تصویر کشیده یا حاصل تخیل هنرمند بوده است؟ مورخان هنر دهه‌ها درباره این موضوع بحث کرده‌اند، اما به تازگی ستاره‌شناسان با انجام مطالعه ای دقیق تلاش کرده اند پاسخی قطعی به این موضوع داده و به همین دلیل پژوهش فوق با رویکردی چندرشته‌ای شامل هندسه رصدی، اسناد هواشناسی تاریخی و حتی اشاره به جیرجیرک‌ها، مدعی تعیین تاریخ دقیق تابلو شده است.
در ابتدا تصور می‌شد آسمان پر ستاره ون گوگ تنها بازنمایی هنری از آسمان شب باشد. اما هنگامی که نامه‌ای از نقاش درباره سیاره زهره کشف شد، برخی پذیرفتند که دست‌کم یکی از گوی‌های درخشان و چرخان تابلو از یک جرم آسمانی واقعی الهام گرفته است. این ستاره درست بالای افق و در سمت راست شاخه درخت سرو دیده می‌شود.
در دهه ۱۹۸۰ پژوهشگران تابلو را به‌عنوان سندی نجومی جدی‌تر مورد بررسی قرار دادند. آلبرت بوئیم (Albert Boime)، مورخ هنر، با استفاده از موقعیت زهره به‌عنوان راهنما و تطبیق آن با بازسازی‌های سیاره‌نما از آسمان شب، نتیجه گرفت که سه ستاره با صورت فلکی برج حمل (Aries) آن‌گونه که در ۱۹ ژوئن ۱۸۸۹ از محل سکونت نقاش دیده می‌شد، مطابقت دارد. این تاریخ بر اساس نامه‌های ون گوگ به برادرش و طرح‌های اولیه اثر تعیین شده بود.
با این حال، مشکلی جدی در تحلیل بوئیم وجود داشت: موقعیت ماه کاملاً نادرست بود. ون گوگ از پنجره بیمارستان روانی خود در اواخر ژوئن باید ماه را در فاز کوژ پشت (گیبوس وانیگ) می‌دید، نه هلال باریکی که نقاشی کرده است. بوئیم این ناسازگاری را به آزادی هنری هنرمند نسبت داد و معتقد بود که هاله درخشان ماه و آثار تراش رنگ از سطح مقعر هلال نشان می‌دهد ون گوگ احتمالاً ابتدا ماه کامل‌تری کشیده و سپس نظر خود را تغییر داده است.
اما بر اساس مطالعه جدید، تحلیل بوئیم نادرست است و کلید آن در صورت فلکی شناسایی‌شده نهفته است. الیجا جونگ-هیون کیم (Elijah Jeong-hyun Kim) از دانشگاه کیونگ هی (Kyung Hee University) در کره جنوبی که روی این تابلو مطالعاتی جدی انجام داده است طی بیانیه‌ای اعلام کرد: «برای یک ستاره‌شناس رصدی، خوشه ستاره‌ای در تابلوی شب پرستاره همان هیادس (Hyades) در صورت فلکی برج ثور (Taurus) است. اما وقتی مطالعات پیشین را خواندم که آن را برج حمل معرفی کرده بودند، احساس کردم باید این تابلو را دقیق تر بررسی کنم.»
به این ترتیب کیم و همکارانش تاریخ جدیدی برای این تابلو پیشنهاد کردند. بر این اساس ادعا می شود ون گوگ آسمان پیش از سپیده‌دم ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ را نقاشی کرده است. در آن شب، هیادس (که شکلی شبیه حرف وی انگلیسی دارد) همراه با زهره نزدیک افق و ماه هلالی قابل مشاهده بوده است. تحلیل شکلی تیم نشان داد پنج ستاره مرکزی تابلو با صورت فلکی هیادس مطابقت دارد و این تطابق حتی با طرحی که ون گوگ پس از اتمام نقاشی کشیده، متناسب است.
هرچند به نظر می‌رسید همه نشانه‌ها برای تکمیل اثر در اواخر ژوئیه همسو هستند، مشکل دیگری پیش آمد. بیشتر پژوهشگران توافق دارند که ون گوگ حدود اواسط ژوئیه دچار تشنج شده و مدتی قادر به نقاشی نبوده است. اگر این زمان‌بندی درست باشد، تاریخ پیشنهادی غیرممکن می‌شود.
برای بررسی این موضوع، تیم بار دیگر به نامه‌های ون گوگ مراجعه کرد. در یکی از نامه‌ها، نقاش نوشته بود که تشنج در حالی رخ داده که در روزی بادخیز نقاشی می‌کرده است. با بررسی اسناد هواشناسی آن دوره مشخص شد که از ۱۵ تا ۲۶ ژوئیه بادهای متناوب وجود داشته، اما بادهای شدید میسترال از ۲۷ ژوئیه آغاز شده است.
علاوه بر این، ون گوگ درباره شب پرستاره و دیگر نقاشی‌های تابستانی نوشته و به‌طور خاص به آب‌وهوای بسیار گرم و جیرجیرک‌ها اشاره کرده است. در حالی که ژوئن تنها چهار روز با دمای بالای ۳۰ درجه سانتی‌گراد، که پژوهشگران آن را هوای جیرجیرک‌ها می‌دانند داشته و در مقابل ۱۷ ژوئیه چنین دمایی را ثبت کرده که بیش از دو هفته متوالی ادامه داشته است.
در نهایت هیچ‌یک از این شواهد ثابت نمی‌کند که ون گوگ تابلو را دقیقاً در تاریخ مورد نظر کشیده باشد، اما این مطالعه به روشنی نشان می‌دهد آن شب خاص، کانون مشاهدات او بوده است. شاید هرگز نتوانیم با قطعیت بدانیم کدام شب پرستاره الهام‌بخش این اثر نمادین بوده، اما یک نکته روشن است: این تابلو همچنان یکی از زیباترین و تأثیرگذارترین آثار هنری جهان به شمار می‌رود.
شرح کامل این پژوهش در آخرین شماره مجله تخصصی Scientific Reports منتشر شده و در اختیار محققان قرار دارد.
مترجم: نیروانا محمدحسینی
منبع:
https://nautil.us/was-this-the-exact-date-of-van-goghs-starry-night-1286057