بررسی اثر انگشت‌های به‌جامانده روی مجسمه‌های ارتش سفالی چین نشان می‌دهد زنان و کودکان نیز احتمالاً در کنار مردان، در ساخت این مجموعه باستانی مشارکت داشته‌اند؛ یافته‌ای که فرضیه دیرینه درباره انحصار نیروی کار مردان در این پروژه را به چالش می‌کشد.
به گزارش سیناپرس، اثر انگشت‌های به‌جامانده روی مجسمه‌های ارتش سفالی چین، شواهد تازه‌ای از ترکیب نیروی کار سازنده این مجموعه باستانی در دوران دودمان چین (Qin) ارائه کرده است. بر اساس پژوهشی جدید، ساخت این مجسمه‌ها احتمالاً تنها به مردان بزرگسال محدود نبوده و زنان و کودکان نیز در این فرایند نقش داشته‌اند.
ارتش سفالی چین حدود ۲۲۰۰ سال پیش برای محافظت از آرامگاه چین شی هوانگ، نخستین امپراتور چین متحد، ساخته شد. این مجموعه شامل هزاران مجسمه در اندازه واقعی است که با وجود شباهت کلی، در جزئیاتی مانند چهره، مدل مو و زره تفاوت دارند. با این حال، هویت و ترکیب نیروی انسانی سازنده این مجموعه تاکنون کمتر از شیوه ساخت آن بررسی شده است.
اثر انگشت‌ها چه چیزی را آشکار کردند؟
پژوهشگران به سرپرستی شیائوشی لی از موزه محوطه آرامگاه امپراتور چین شی هوانگ، اثر انگشت‌های باقی‌مانده روی مجسمه‌ها را بررسی کردند. نمونه‌های پژوهش از ۳۶ مجسمه در یک بخش از محوطه باستان‌شناختی به دست آمد. در بررسی اولیه، ۹۱ اثر انگشت ثبت شد که پس از کنار گذاشتن ۱۲ نمونه منتسب به افرادی با اثر انگشت‌های متعدد، ۷۹ اثر برای تحلیل نهایی باقی ماند.
این آثار روی بخش‌های مختلف مجسمه‌ها، از جمله سر، بازوها، دست‌ها، یقه و زره دیده می‌شدند. بیشتر آن‌ها هنگام شکل‌دهی، اتصال اجزا و صاف‌کردن سطح گل ایجاد شده بودند. گروه دیگری از آثار نیز بر اثر فشردن تزئینات گِلی، به‌ویژه اجزای برجسته زره و کمربند، روی سطح مجسمه‌ها شکل گرفته بودند.
پژوهشگران با استفاده از الگوریتمی برای تحلیل الگوی فاصله میان شیارهای اثر انگشت، سهم احتمالی گروه‌های سنی و جنسی مختلف را برآورد کردند. مبنای این روش آن است که فاصله شیارهای اثر انگشت در دوران رشد افزایش می‌یابد و پس از رسیدن به بلوغ اسکلتی، تفاوت‌های میانگین آن در زنان و مردان می‌تواند تا حدی به تشخیص گروه‌های جمعیتی کمک کند.
سهم احتمالی زنان و کودکان چقدر بود؟
بر اساس برآورد مدل آماری، حدود ۴۵ درصد اثر انگشت‌های تحلیل‌شده احتمالاً به مردان بزرگسال، ۳۲.۷ درصد به زنان بزرگسال و ۲۲.۳ درصد به کودکان زیر ۱۵ سال تعلق داشته است.
این ارقام به معنای آن نیست که دقیقاً همین نسبت از نیروی کار سازنده ارتش سفالی را هر گروه تشکیل می‌داده است؛ بلکه سهم‌های برآوردشده در میان اثر انگشت‌های بررسی‌شده را نشان می‌دهد. یک فرد ممکن است چند اثر انگشت بر جای گذاشته باشد و میزان تماس افراد با گل نیز می‌توانسته متفاوت باشد.
همچنین، پژوهشگران برای تفسیر اندازه‌گیری‌ها، تفاوت‌های جمعیتی در ویژگی‌های اثر انگشت و تغییر ابعاد گل هنگام خشک‌شدن و پخت را در نظر گرفتند. با این حال، استفاده از داده‌های مرجع جمعیت‌های امروزی اروپا، عدم‌قطعیت‌هایی در برآوردها ایجاد می‌کند؛ بنابراین، نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند.
اسناد تاریخی چه می‌گویند؟
شواهد تاریخی نیز با احتمال مشارکت گروه‌های متنوع در کارگاه‌های دولتی دوران دودمان چین سازگار است. اسناد حقوقی باستانی موسوم به لوح‌های چوبی آکادمی یوئه‌لو، از نظامی برای آموزش حرفه‌ای صنعتگران حکایت دارند که در آن، کارآموزان زیر نظر استادان مهارت می‌آموختند.
بر اساس این اسناد، آموزش یک کارآموز می‌توانسته یک سال و رسیدن یک صنعتگر تازه‌کار به مرحله بعدی آموزش دو سال زمان ببرد. پژوهشگران احتمال می‌دهند افراد کم‌تجربه‌تر وظایف ساده‌تری مانند نصب تزئینات زره را انجام می‌دادند و صنعتگران ماهر مسئولیت بخش‌های پیچیده‌تر را بر عهده داشتند. با این حال، این تقسیم کار در مطالعه حاضر مستقیماً اثبات نشده است.
محدودیت‌های پژوهش چیست؟
مهم‌ترین محدودیت این مطالعه، محدودبودن نمونه‌ها به ۷۹ اثر انگشت از ۳۶ مجسمه در تنها یک بخش از محوطه باستانی است. ازاین‌رو، نمی‌توان نتایج را بدون بررسی نمونه‌های بیشتر به کل مجموعه ارتش سفالی تعمیم داد.
علاوه بر این، روش برآورد سن و جنس بر اساس فاصله شیارهای اثر انگشت با هم‌پوشانی قابل‌توجهی میان گروه‌ها روبه‌رو است؛ برای مثال، اثر انگشت یک پسر نوجوان ممکن است از نظر این ویژگی به اثر انگشت یک زن بزرگسال شباهت داشته باشد. اتکا به داده‌های مرجع جمعیتی متفاوت نیز بر میزان اطمینان نتایج اثر می‌گذارد.
در نتیجه، یافته‌ها شواهدی کمّی و تازه در حمایت از احتمال مشارکت زنان و کودکان در ساخت ارتش سفالی فراهم می‌کنند، اما هویت افراد، تعداد واقعی سازندگان و سهم دقیق هر گروه را مشخص نمی‌کنند. بررسی اثر انگشت‌های بیشتر از بخش‌های مختلف محوطه می‌تواند در آینده تصویر دقیق‌تری از سازمان نیروی کار در این پروژه عظیم باستانی ارائه دهد.
این پژوهش در نشریه علمی Journal of Cultural Heritage منتشر شده است.
گزارش:نداجوادهراتی