همزمان با آغاز هفته گردشگری، قالی چهار نقش شیراز که به سفارش سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز طراحی و اجرا شده بود، رونمایی و به عنوان اثری ماندگار در موزه شهر شیراز جای گرفت. قالی‌ای که چهار جریان تاریخی قالی‌بافی این شهر را در یک قاب نو کنار هم نشانده است تا بخشی از میراث نقش‌پردازی شیراز را برای مخاطب امروز بازتعریف کند.
هلن حیدری، مدیر اجرایی پروژه قالی چهار نقش، در حاشیه این مراسم، از دشواری‌های بافت، وسواس در انتخاب رنگ‌ها و همکاری طراح و بافندگان برای خلق اثری می‌گوید که با طراحی سلمان گورنگی و با مشارکت دو بافنده، سمیه قائدی و حمیده جمالی حقیقت و رنگریزی ابوذر نجفی تولید شده است.
حیدری با بیان این که مدیریت اجرایی و نظارت مستقیم بر روند بافت را بر عهده داشته، می‌گوید: در اجرای این اثر تلاش شده است کیفیت طراحی و بافت، همزمان و در هماهنگی با یکدیگر پیش بروند.
وی در تشریح مشخصات فنی این اثر می‌افزاید: در این قالی از نقش‌های فیلی، ده‌بزرگی، بولوردی و اردوبادی که به سنت قالی‌بافی منطقه تعلق دارند استفاده شده است. در کنار آن‌ها، عناصری مانند شیرهای سنگی دارالسلام، درخت زندگی و مرغ حیات نیز در ترکیب‌بندی اثر دیده می‌شوند که به آن هویت می‌بخشند.
از پشم ایرانی تا رنگ‌های گیاهی زاگرس
یکی از ویژگی‌های قالی چهار نقش، استفاده از پشم ایرانی و رنگ‌های گیاهی مرتبط با استان فارس است. به گفته حیدری، در رنگرزی این اثر از گیاهان منطقه زاگرس استفاده شده و انتخاب مواد اولیه، با توجه به کیفیت مورد انتظار از طرح صورت گرفته است.
مدیر اجرایی پروژه قالی چهار نقش ادامه می‌دهد: این قالی به شیوه بافت خوابیده یا افقی بافته شده است؛ روشی که در آن دار روی زمین قرار می‌گیرد و بافنده در طول پیشرفت کار، همراه با بافت حرکت می‌کند.
حیدری می‌گوید: در اجرای این اثر از گره فارسی و شیوه پودکشی متناسب با قالی‌های افقی استفاده شده است. ابعاد قالی حدود ۱۸۰ در ۱۸۰ سانتی‌متر و تراکم آن ۴۵ در ۱۰ است؛ مشخصاتی که در کنار جنس مواد اولیه و شیوه اجرا، بخشی از ویژگی‌های فنی این دست‌بافته را تشکیل می‌دهند.
بازگشت به نقطه آغاز بافت
رسیدن به نتیجه نهایی، به‌سادگی پیش نرفته است. وی از مشکلاتی می‌گوید که در استفاده از مواد اولیه و نخ‌های تهیه‌شده برای پروژه به وجود آمد و گروه را ناچار کرد چندین بار چله‌کشی را تکرار کند.
او توضیح می‌دهد: در بعضی مراحل، نخ‌ها و مواد اولیه با الزامات فنی کار هماهنگ نبودند و ادامه بافت با همان شرایط می‌توانست کیفیت نهایی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، گروه تصمیم گرفت به‌جای ادامه دادن کار با مواد نامناسب، مراحل لازم را دوباره انجام دهد.
به گفته مدیر اجرایی پروژه، حتی در مقطعی که بخشی از قالی بافته شده بود، مشکلات فنی موجب شد بافت متوقف شود و کار از مرحله آماده‌سازی دار دوباره ادامه پیدا کند. این تصمیم‌ها هزینه و زمان بیشتری به پروژه تحمیل کرد، اما برای گروه، رسیدن به نتیجه مطلوب اهمیت بیشتری از سرعت اتمام کار داشت.
رنگی که با وسواس به دست آمد
در میان دشواری‌های اجرایی، رنگرزی یکی از حساس‌ترین مراحل تولید بود. حیدری می‌گوید: همراه با طراح اثر در انتخاب رنگ‌ها حساسیت زیادی به خرج دادیم و بعضی طیف‌ها، با وجود تلاش‌های اولیه، به‌راحتی به رنگ دلخواه نمی‌رسیدند.
او به رنگی با طیف موسوم به «هندوانه‌ای» اشاره می‌کند که دستیابی به آن زمان زیادی برد. در چنین اثری، رنگ بخشی از ساختار طراحی است و باید با نقوش، ترنج‌ها و ترکیب کلی قالی هماهنگ باشد.
مدیر اجرایی پروژه معتقد است اگر رنگرزی نتواند تصور طراح را به‌درستی اجرا کند، نتیجه نهایی از هارمونی مورد نظر فاصله می‌گیرد. به همین دلیل، انتخاب و اصلاح رنگ‌ها با دقت و پیگیری مستمر انجام شد تا ترکیب نهایی با طراحی اثر همخوانی داشته باشد.
چهل روز تعطیلی و ماه‌ها تلاش
او می‌گوید: قالی چهار نقش در یک کارگاه متمرکز بافته شده است اما در جریان جنگ ۴۰روزه و محدودیت‌های ناشی از شرایط امنیتی، روند اجرای پروژه را برای روزهای زیادی متوقف کرد. تعطیلات نوروز و مشکلات تأمین و اصلاح مواد اولیه نیز بر زمان‌بندی اثر گذاشت.
به گفته وی، کار از بهمن‌ماه آغاز شد و با وجود وقفه‌ها و تکرار برخی مراحل فنی، تا تیرماه ادامه یافت.
چرا این قالی یک اثر معمولی نیست؟
از نگاه مدیر اجرایی پروژه ارزش هنری قالی چهار نقش در جزئیات طراحی و نحوه کنار هم قرار گرفتن عناصر آن آشکار می‌شود.
او به ترنج‌های چهارگوشه و فرم‌های تکرارشونده در دل آن‌ها، نقش مرکزی و هارمونی رنگ‌ها اشاره می‌کند؛ جزئیاتی که به باور او، حاصل دانش، تفکر و زمان صرف‌شده برای طراحی است.
حیدری تأکید می‌کند که تشخیص این ظرافت‌ها برای کسانی که با فن قالی‌بافی آشنایی دارند، روشن‌تر است؛ زیرا زیبایی نهایی اثر تنها به نقش‌های منفرد وابسته نیست، بلکه از تناسب میان اجزا و هماهنگی طراحی با اجرای دقیق شکل می‌گیرد.
او همچنین از استقبال پس از انتشار تصاویر قالی در فضای مجازی می‌گوید. به گفته حیدری، در حدود ۱۲ روز، بیش از ۱۰ تا ۱۵ تماس برای سفارش بافت نمونه مشابه دریافت کرده است؛ با این حال، به دلیل تعهدی که نسبت به طراح و گروه اجرایی دارد، تصمیمی برای تکرار یا واگذاری بافت همین طرح ندارد.
سهم همه کسانی که قالی را به وجود آوردند
حیدری در بخش دیگری از گفت‌وگو بر یک نکته تأکید می‌کند: قالی حاصل کار یک نفر نیست. به گفته او، فرایند تولید از طراحی آغاز می‌شود و ریسندگی، آماده‌سازی نخ، رنگرزی، چله‌کشی، بافت، پرداخت و شست‌وشو را در بر می‌گیرد. هر مرحله تخصص خود را می‌طلبد و کیفیت نهایی به هماهنگی همه این بخش‌ها وابسته است.
به گزارش سینا پرس و به نقل از سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز در روز چهارشنبه ۲۲ مهر، مدیر اجرایی پروژه معتقد است همان‌طور که طرح قدرتمند با اجرای ضعیف نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد، اجرای ماهرانه نیز بدون طراحی مناسب به خلق اثری ماندگار منجر نمی‌شود. از همین رو، معرفی قالی چهار نقش باید سهم طراح، بافندگان و دیگر عوامل تولید را در کنار یکدیگر نشان دهد.