گسترش هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین، صنعت گردشگری نیز در حال عبور از الگوهای سنتی و حرکت به سمت گردشگری هوشمند، شخصی سازی تجربه سفر و روایتگری عمیق‌تر از جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی است؛ موضوعی که در نشست «نقش هوش مصنوعی در بازطراحی رویکردهای گردشگری» در دانشگاه علم و فرهنگ با حضور مدیران، استادان و فعالان حوزه گردشگری و هوش مصنوعی مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش سیناپرس، دکتر محمد حسین ایمانی خوشخو، رئیس دانشگاه علم و فرهنگ و رئیس پارک ملی علوم و فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی، در نشست «نقش هوش مصنوعی در بازطراحی رویکردهای گردشگری» که امروز در سالن کاظم آشتیانی دانشگاه علم و فرهنگ برگزار شد، با اشاره به برگزاری سومین دوره جایزه تعالی گردشگری در این دانشگاه، گفت: دانشگاه علم و فرهنگ از نخستین دانشگاه‌هایی است که به صورت رسمی دانشکده گردشگری دارد و با ارائه رشته‌های متعدد در این حوزه، حرکت پویایی را دنبال می‌کند. ارتباط میان هوش مصنوعی و گردشگری نیز از موضوعاتی است که می‌تواند از زوایای مختلف و به صورت تخصصی مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به یکی از مهمترین کاربردهای هوش مصنوعی در گردشگری، اظهار کرد: امروز گردشگران دیگر صرفا به دنبال برنامه‌های روتین و از پیش تعیین شده نیستند؛ بلکه وقتی به یک آژانس گردشگری مراجعه می‌کنند، شرایط، علایق و بودجه خود را مطرح کرده و انتظار دارند برنامه‌ای متناسب با ویژگی‌های شخصی آنها طراحی شود. با توجه به تنوع سلیقه گردشگران، آژانس نمی‌تواند یک برنامه واحد را برای همه افراد ارائه کند و در این زمینه می‌توان از هوش مصنوعی برای افزایش خلاقیت و توانمندی آژانس‌های گردشگری استفاده کرد.
وی ادامه داد: یکی از حوزه‌های مهم دیگر، ایجاد و استفاده از داده است. تجربه گردشگران می‌تواند به یک منبع ارزشمند داده تبدیل شود. اگر تجربه‌های گردشگران در یک بستر مشخص جمع آوری و ساماندهی شود، دریایی از داده شکل می‌گیرد که می‌تواند مورد استفاده هوش مصنوعی قرار گیرد. هوش مصنوعی خالق داده نیست، بلکه ارائه دهنده و تحلیل کننده داده است و ما باید در حوزه گردشگری به سمت تولید داده‌های ارزشمند حرکت کنیم.
رئیس دانشگاه علم و فرهنگ با تاکید بر اهمیت استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت مقاصد گردشگری گفت: مقصدهای گردشگری امروز به شدت به هوش مصنوعی نیاز دارند و نباید از آن بترسیم، بلکه باید از هوش مصنوعی به عنوان یک ابزار توانمندساز استفاده کنیم. یکی از مشکلاتی که در مدیریت مقاصد گردشگری وجود دارد، تنوع و پیچیدگی خواسته‌ها و ذائقه‌های گردشگران است و در چنین شرایطی هوش مصنوعی می‌تواند به مدیریت مقصد برای شناخت و پاسخگویی بهتر به این نیازها کمک کند.
ایمانی خوشخو همچنین به موضوع گردشگری پایدار اشاره کرد و گفت: شکل گیری مفهوم گردشگری پایدار تا حد زیادی در واکنش به نقدهایی بود که نسبت به پیامدهای گردشگری مطرح می‌شد. حفظ محیط زیست، اخلاق، فرهنگ و منابع، همگی از مولفه‌های گردشگری پایدار هستند و برای جمع کردن این مولفه‌ها در کنار یکدیگر، می‌توان از تجربه‌های دیگران و گنجینه داده‌هایی که هوش مصنوعی در اختیار ما قرار می‌دهد، بهره گرفت.
وی در ادامه با قدردانی از تلاش‌های دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ، اظهار کرد: دانشکده گردشگری ما با حرکت رو به جلو و تلاش همکاران و استادان خود، مسیر خوبی را طی می‌کند. حضور دانشجویان و شادابی و انگیزه‌ای که در کلاس‌ها و فضای دانشکده دیده می‌شود نیز قابل تقدیر است.
هوش مصنوعی؛ از نقش تا مفهوم در روایتگری گردشگری
دکتر محمدهادی زاهدی، مدیرکل آمار، فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی وزارت علوم و رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران نیزدر ادامه این نشست با اشاره به تاثیر روزافزون هوش مصنوعی بر خلاقیت و تفکر انسان، گفت: امروزه ما در بسیاری از اماکن تاریخی و گردشگری، نقش‌ها و آثار مختلفی را می‌بینیم، اما کمتر درباره مفاهیم و دانشی که در پس این آثار وجود دارد، صحبت می‌کنیم.
زاهدی ادامه داد: در تخت جمشید، دو ستون را می‌بینیم که به آنها «دروازه ملل» گفته می‌شود، اما مفهوم این دروازه بسیار فراتر از چند ستون است. این مکان در زمان خود محل عبور ملت‌های مختلفی بوده که در مناسبت‌های گوناگون، از جمله نوروز، به آنجا می‌آمدند. هر کدام از این ملت‌ها با نمادها و ویژگی‌های خود در این مجموعه حضور داشتند و نقش‌های به جا مانده از آنها، بخشی از این ارتباط و تعامل را روایت می‌کند.
وی با اشاره به نمونه‌های دیگری از میراث فرهنگی ایران اظهار کرد: باغ شاهزاده ماهان ساخته شده در دل کویر صرفا یک جاذبه هنری یا گردشگری نیست، بلکه برآمده از دانش و مهندسی است. آبشارها و آب نماهای آن در دوره‌ای ایجاد شده‌اند که نه برق وجود داشته و نه پمپ، اما جریان آب به شکلی طراحی شده که همچنان برای ما قابل توجه است.
مدیرکل آمار، فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی وزارت علوم افزود: وقتی به میدان نقش جهان نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم این مکان فقط یک جاذبه گردشگری نیست، بلکه تصویری از یک زندگی است؛ در کنار آن کسب و کار، مسجد و حجره قرار دارد و در مجموع، یک جریان زندگی را به نمایش می‌گذارد. بازارهای تاریخی نیز فقط مجموعه‌ای از دیوار، سقف و حجره نیستند، بلکه سبک زندگی، شیوه کسب و کار و هنرهای دستی مردم را روایت می‌کنند.
زاهدی با تاکید بر ضرورت عمیق‌تر شدن نگاه به گردشگری با استفاده از فناوری گفت: نگاه ما به حوزه گردشگری باید با کمک فناوری عمیق‌تر شود. خود من اگر چیزی را به خوبی درک کنم، بهتر می‌توانم آن را بپذیرم و از آن لذت ببرم. بنابراین وقتی از «از نقش تا مفهوم» صحبت می‌کنم، منظورم این است که باید بتوانیم مفاهیم پنهان در دل این نقش‌ها و آثار را تحلیل کنیم.
وی برای توضیح این موضوع به مفهوم پردازش تصویر در هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: در پردازش تصویر، ممکن است یک تصویر شامل یک برج، چند درخت و ساختمانی باشد که ما آن را دانشگاه می‌دانیم. ماشین در وهله نخست اشیا را شناسایی می‌کند، اما انسان چیزی فراتر از این اشیا را درک می‌کند. برای مثال، در تصویر یک چهارراه، ممکن است یک پیرمرد در حال عبور از خط عابر، چراغ راهنمایی و خودرویی با راننده‌ای جوان دیده شود. انسان از کنار هم قرار گرفتن این عناصر، یک مفهوم را درک می‌کند؛ اینکه اگر چراغ سبز شود و راننده همچنان درگیر تلفن همراه باشد، ممکن است با عابر برخورد کند. پرسش این است که چگونه این نوع فهم را به ماشین منتقل کنیم.
زاهدی تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که در حوزه گردشگری باید به آن توجه کنیم، همین مفاهیم است. بسیاری از آثار تاریخی و فرهنگی با ما صحبت می‌کنند، اما ما همیشه توانایی درک و انتقال این پیام را نداریم. برای مثال، حمام گنجعلی خان در کرمان فقط مجموعه‌ای از مجسمه‌ها و عناصر معماری نیست، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی و توجه به سلامت در دوره خود را نشان می‌دهد.
وی افزود: یکی از حوزه‌هایی که هوش مصنوعی می‌تواند در آن به گردشگری کمک کند، روایتگری مفهومی است. می‌توان پلتفرم‌هایی ایجاد کرد تا گردشگری که قصد بازدید از یک مکان تاریخی را دارد، پیش از سفر با محیط و مفاهیم آن آشنا شود و حتی با استفاده از هوش مصنوعی، خود را در فضای همان مکان قرار دهد؛ برای مثال، بتواند خود را به ۲ هزار سال قبل و دوره هخامنشیان ببرد و محیط آن زمان را تجربه کند.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: دانشگاه علم و فرهنگ با توجه به اینکه از معدود دانشگاه‌هایی است که هم دانشکده گردشگری و هم دانشکده هوش مصنوعی دارد، می‌تواند در این زمینه نقش مهمی ایفا کند. می‌توان با استفاده از پردازش‌های معنایی و مفهومی وارد عمق این آثار شد؛ یعنی ببینیم از رفتارها چه چیزی درک می‌کنیم، از نقش‌ها چه مفهومی دریافت می‌کنیم و سپس بر اساس این مفاهیم، روایت‌های جدیدی برای گردشگری ایجاد کنیم.
زاهدی با بیان اینکه استفاده از فناوری در گردشگری نباید به تبلیغات چندزبانه و اقدامات سطحی محدود شود، گفت: برای مثال، می‌توان یک پلتفرم چندزبانه برای معرفی جاذبه‌های گردشگری ایجاد کرد، اما این کاری است که بسیاری انجام می‌دهند. آنچه اهمیت دارد این است که یک گام عمیق‌تر برداریم و گردشگری را برای نسل جوان، جذاب‌تر و مفهومی‌تر کنیم و گردشگر را به بطن تجربه وارد کنیم.
وی با اشاره به آرامگاه‌های سعدی و حافظ اظهار کرد: وقتی به حافظیه یا سعدیه می‌رویم، نباید فقط یک مقبره ببینیم، بلکه باید روایت‌ها و داستان‌هایی را ببینیم که حاصل قرن‌ها تجربه و زندگی ایرانیان است. سعدی و حافظ درباره موضوعاتی سخن گفته‌اند که قرن‌ها پیش، بسیاری از ملت‌ها هنوز درباره آنها به این شکل صحبت نمی‌کردند. بنابراین این مکان‌ها فقط مقبره نیستند، بلکه تجربه سال‌های زندگی ایرانیان هستند که در قالب شعر و اندیشه شکل گرفته‌اند.
زاهدی همچنین به هنرهای دستی اشاره کرد و گفت: برای مثال، پته کرمان فقط یک پارچه نیست که روی آن سوزن کاری شده باشد. در آن، هنر، رنگ، طرح و روایت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و حاصل یک تجربه فرهنگی هستند. باید بتوانیم این مفاهیم را در کنار یکدیگر ببینیم و روایت کنیم.
وی تاکید کرد: از همه دوستانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، انتظار می‌رود با استفاده از فناوری به کشور خدمت کنند و برای روایتگری این مفاهیم تلاش داشته باشند. امروز هوش مصنوعی حتی در تولید فیلم و بازسازی صحنه‌ها نیز ظرفیت‌های زیادی ایجاد کرده است، اما زمانی که می‌خواهیم مفهوم را از دل یک تصویر استخراج کنیم، همچنان نقش انسان و انتقال تجربه بسیار مهم است.
مدیرکل آمار، فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی وزارت علوم با تاکید بر اهمیت مستندسازی گفت: مستندات در این زمینه اهمیت زیادی دارند. بسیاری از آثار تاریخی زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهند که بتوانیم دانش و تجربه نهفته در آنها را درک کنیم. ممکن است یک نقش روی سنگ در نگاه نخست صرفا یک تصویر به نظر برسد، اما وقتی دانش و تجربه پشت آن را بشناسیم، با دنیایی از مفاهیم مواجه می‌شویم.
زاهدی در جمع بندی سخنان خود گفت: ما باید در جمع‌هایی مانند این، درباره راهکارهای ساختن آینده گردشگری فکر کنیم؛ آینده‌ای که در آن سفر برای گردشگر همراه با علم و آگاهی باشد، میزبان بتواند از این سفر ارزش اقتصادی ایجاد کند و ما نیز به عنوان ایرانی بتوانیم میراث خود را زنده‌تر به ملت‌ها و نسل‌های آینده منتقل کنیم. به نظر من سه گروه، ذینفعان اصلی این فرایند هستند: گردشگر، میزبان و جامعه ایرانی. باید ببینیم چگونه می‌توانیم از هوش مصنوعی برای ایجاد ارزش برای هر سه گروه استفاده کنیم.
وی افزود: ما میراث دار یک فرهنگ چند هزار ساله هستیم که هنوز نتوانسته‌ایم همه ابعاد آن را درک کنیم، آن را به فرزندانمان منتقل کنیم و به درستی به ملت‌های دیگر معرفی کنیم. امروز فناوری می‌تواند به انتقال این مفاهیم کمک کند و امیدوارم بیش از گذشته در این زمینه اهتمام داشته باشیم.
گردشگری هوشمند؛ حرکت از محصول‌محوری به تجربه‌محوری
دکتر سید سعید هاشمی، رئیس دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ و دبیر نشست نیز در این مراسم با تبریک هفته گردشگری و اشاره به شعار روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶، گفت: فناوری‌های نوین، شیوه زندگی، انتخاب، تصمیم‌گیری و حتی شیوه سفر انسان‌ها را تغییر داده‌اند و هوش مصنوعی یکی از مهمترین عوامل این تحول است.
وی افزود: نشست علمی «نقش هوش مصنوعی در بازطراحی رویکردهای گردشگری» با همکاری دانشگاه علم و فرهنگ و شتاب دهنده فاخر بوم برگزار می‌شود و هدف آن، بررسی علمی تحولات جدید در صنعت گردشگری و اشتراک گذاری دیدگاه‌ها و تجربه‌های تخصصی در این حوزه است.
هاشمی با اشاره به همزمانی فعالیت‌های دانشکده گردشگری و دانشکده هوش مصنوعی دانشگاه علم و فرهنگ اظهار کرد: پیش از افتتاح دانشکده هوش مصنوعی، مباحث مربوط به برگزاری این نشست مطرح شده بود و خوشحالیم که این برنامه به عنوان یکی از نخستین فعالیت‌های مشترک این دو حوزه در دانشگاه شکل گرفته است. این موضوع از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد گردشگری در این مسیر پیشرو است و می‌تواند از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین بهره بگیرد.
رئیس دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ ادامه داد: شعار امسال روز جهانی گردشگری بر نقش فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی در بازطراحی گردشگری تاکید دارد و ما نیز نخستین نشست این حوزه را با همین رویکرد برگزار کردیم. سازمان جهانی گردشگری در این زمینه، هوش مصنوعی را صرفا یک ابزار تحول آفرین نمی‌داند، بلکه بر ضرورت شکل گیری یک رویکرد جدید در صنعت گردشگری تاکید دارد.
وی گفت: یکی از موضوعات مهم، گذار از گردشگری سنتی به گردشگری مبتنی بر فناوری‌های نوین و حرکت به سمت گردشگری هوشمند و به ویژه شکل گیری اکوسیستم گردشگری هوشمند است. امیدواریم کشور ما نیز بتواند در این مسیر حرکت کند و نقش فناوری در صنعت گردشگری را بازتعریف کند.
هاشمی افزایش بهره وری و رقابت پذیری صنعت گردشگری را از دیگر اهداف این رویکرد عنوان کرد و افزود: در کنار این موضوع، قرار دادن انسان در مرکز تحول دیجیتال گردشگری اهمیت بسیار زیادی دارد. صنعت گردشگری اساسا با انسان سروکار دارد و در فرآیند تحول فناوری نباید انسان محور بودن این صنعت را فراموش کنیم. بنابراین استفاده از ابزارهای نوین باید با طراحی و رویکردی متناسب با ماهیت انسانی گردشگری همراه باشد.
وی تاکید کرد: این تحولات می‌تواند به حرکت بیشتر گردشگری به سمت پایداری و فراگیری نیز کمک کند و بازطراحی رویکردها در این بخش باید به گونه‌ای باشد که این اهداف را نیز در نظر بگیرد.
رئیس دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ با اشاره به تغییر الگوی سفر در سال‌های اخیر اظهار کرد: اگر به گذشته گردشگری نگاه کنیم، گردشگر بیشتر به دنبال محصول بود و بر اساس محصول انتخاب خود را انجام می‌داد. امروز نیز محصول گردشگری بیش از گذشته به سمت شخصی سازی شدن حرکت کرده است، اما در آینده خود گردشگر به عنوان خالق تجربه سفر، نقش پررنگ‌تری خواهد داشت و می‌تواند سفر خود را طراحی و شخصی سازی کند.
هاشمی ادامه داد: آینده گردشگری، چه بخواهیم و چه نخواهیم، با توجه به توسعه هوش مصنوعی در مسیر گردشگری هوشمند قرار خواهد گرفت. بنابراین نمی‌توان دانشکده هوش مصنوعی را جزیره‌ای جدا از سایر رشته‌ها دانست. گردشگری یکی از نخستین حوزه‌هایی است که می‌تواند با هوش مصنوعی پیوند جدی برقرار کند و این ارتباط باید در بخش‌های مختلف صنعت، از اقامت و تور گرفته تا سایر خدمات گردشگری، شکل بگیرد.
وی افزود: مهمتر از همه، خود گردشگر باید با این فناوری پیوند بخورد تا بتواند خلاقیت و نوآوری خود را در تجربه سفر به کار بگیرد. هدف این است که فناوری در خدمت خلق تجربه‌های جدید و متناسب با نیاز و خواست گردشگر قرار گیرد.
هاشمی در ادامه از طراحی «المپیک ملی گردشگری» خبر داد و گفت: یکی از برنامه‌هایی که در دانشکده گردشگری دنبال می‌کنیم، برگزاری المپیک ملی گردشگری در ایران است. البته من معمولا از واژه «نخستین» استفاده نمی‌کنم، چون ممکن است پیش از این نیز اقداماتی مشابه انجام شده باشد، اما در بررسی‌هایی که انجام دادیم، نمونه‌ای با این ساختار در ایران پیدا نکردیم.
وی درباره ساختار این رویداد اظهار کرد: ایده اصلی این است که لیگ‌های مختلفی در این المپیک طراحی شود؛ از جمله لیگ دانشجویی، لیگ اندیشمندان و استادان و لیگ کارآفرینان. در لیگ کارآفرینان، تمرکز بیشتر بر استارتاپ‌ها و کسب و کارهای حوزه گردشگری خواهد بود. در لیگ اندیشمندان نیز صاحب نظران و متخصصان می‌توانند درباره بازآفرینی آینده گردشگری و به ویژه گردشگری هوشمند به ارائه دیدگاه و ایده بپردازند.
رئیس دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ ادامه داد: در بخش دانشگاهی نیز نسل آینده گردشگری، به ویژه نسل زد، وارد میدان رقابت می‌شود. این نسل می‌تواند تحول‌های ارزشمندی را در صنعت گردشگری ایجاد کند و باید از ظرفیت و نگاه خلاقانه آن بهره گرفت.
هاشمی با اشاره به زمان برگزاری این رویداد گفت: المپیک ملی گردشگری برای هفته نخست دی ماه طراحی شده است و این نشست را می‌توان نخستین گام در مسیر شکل گیری آن دانست. از همین امروز از دانشجویان، استادان، صاحب نظران، فعالان و کارآفرینان حوزه گردشگری دعوت می‌کنیم فعالیت خود را برای حضور در این رویداد آغاز کنند. امیدواریم این المپیک بتواند زمینه ساز شکوفایی و رشد بیشتر گردشگری در سطوح مختلف باشد.
گفتنی است، در پایان این مراسم از پوستر اولین المپیک ملی گردشگری ایران رونمایی شد.
گزارش: فرزانه صدقی