تصویری که از «مرگ سیاه» در تاریخ داریم، معمولاً به همهگیری ویرانگری محدود میشود که بین سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ میلادی میلیونها نفر را در اروپا از بین برد؛ اما پژوهشی تازه نشان میدهد داستان طاعون پس از آن پایان نیافته بود و این بیماری برای حدود چهار قرن دیگر بارها در نقاط مختلف اروپا بازگشته است.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران دانشگاه تارتو در استونی با بررسی DNA باستانی باکتری عامل طاعون، Yersinia pestis، توانستهاند تصویر دقیقتری از بازگشتهای مکرر این بیماری از اواخر قرن چهاردهم تا قرن هجدهم ترسیم کنند.
DNA باستانی، ردپای طاعون را دنبال کرد
پژوهشگران ۲۶ ژنوم Y. pestis را از ۱۱ محوطه باستانشناسی در استونی، روسیه، انگلستان، هلند و سوئیس بررسی کردند. سپس این دادهها را با تاریخگذاری رادیوکربن، شجره ژنتیکی باکتری، اسناد تاریخی و گزارشهای مرگومیر محلی ترکیب کردند.با این روش، زمان وقوع ۷۵ مورد از ژنومهای طاعون، از جمله نمونههای جدید و نمونههایی که در مطالعات قبلی بررسی شده بودند، با دقت بیشتری مشخص شد. پژوهشگران توانستند برخی از این نمونهها را به موجهای مشخص طاعون در شهرها و مناطق مختلف اروپا مرتبط کنند.
یکی از مهمترین یافتهها، تنوع ژنتیکی گسترده Y. pestis در فاصله سالهای ۱۴۵۰ تا ۱۵۰۰ بود. به گفته پژوهشگران، این تغییر ممکن است با شکلگیری مخازن جدید بیماری در جمعیت جوندگان ارتباط داشته باشد.
خشکسالی و جنگ؛ دو عامل بازگشت طاعون؟
پژوهشگران احتمال میدهند خشکسالی بزرگ رنسانس در همین دوره نیز در تغییر الگوی انتشار بیماری نقش داشته باشد. خشکسالی میتوانست جوندگان وحشی را وادار کند برای یافتن غذا و آب بیشتر جابهجا شوند یا به سکونتگاههای انسانی نزدیکتر شوند و در نتیجه فرصت بیشتری برای انتقال بیماری ایجاد شود.
ردپای طاعون در دورههای جنگی نیز دیده شد. پژوهشگران ارتباطهایی میان برخی شاخههای ژنتیکی باکتری و شیوع بیماری در جریان جنگ سیساله (۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸) و جنگ بزرگ شمالی (۱۷۰۰ تا ۱۷۲۱) پیدا کردند.حرکت گسترده سربازان، پناهجویان، بازرگانان و دیگر گروههای انسانی میتوانست به جابهجایی بیماری میان مناطق مختلف کمک کند.
این یافتهها نشان میدهد مرگ سیاه یک رویداد کوتاه و منفرد نبوده، بلکه بخشی از یک تاریخ چندصدساله از بازگشت و انتشار طاعون در اروپا بوده است.
پژوهشگران میگویند: با کشف DNAهای باستانی بیشتر، میتوان این خط زمانی را دقیقتر کرد و ارتباط میان تغییرات ژنتیکی باکتری و رویدادهای تاریخی را بهتر شناخت.
اهمیت این یافتهها تنها به گذشته محدود نمیشود. باکتری Yersinia pestis همچنان وجود دارد و اگرچه موارد ابتلای انسانی امروزی نادر است و بیماری با آنتیبیوتیک قابل درمان است، مطالعه چگونگی انتشار طاعون در گذشته میتواند به درک بهتر بیماریهایی کمک کند که از حیوانات به انسان منتقل میشوند و در طول زمان گسترش مییابند.این پژوهش در مجله PNAS منتشر شده است.
مترجم:میترا سادات فیضی