رئیس ایرانداک با بیان اینکه هدف از قانونگذاری و نظارت نباید جلوگیری از استفاده پژوهشگران از هوش مصنوعی باشد، گفت: باید میان استفاده علمی و سازنده از این فناوری و سوءاستفاده از آن مرز روشنی ایجاد شود؛ بهگونهای که استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار پژوهش تسهیل شود، اما مسئولیت خلق و اصالت محتوای علمی همچنان بر عهده پژوهشگر باقی بماند.
به گزارش سیناپرس، گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه انجام پژوهش و تولید محتوای علمی از جمله پایاننامهها و رسالهها را تغییر داده است. این ابزارها در کنار اینکه فرصتهای جدیدی برای پژوهشگران ایجاد کرده، نگرانیهایی نیز درباره اصالت آثار علمی و مرز میان استفاده اخلاقی و سوءاستفاده از این ابزارها ایجاد کرده است. اکنون این پرسش مطرح است که استفاده از هوش مصنوعی در تهیه پایاننامه و رساله تا کجا قابل قبول است و در صورت استفاده نادرست، چه سرنوشتی در انتظار دانشجو و اثر علمی اوست؟
محمد حسنزاده؛ متخصص علمسنجی و رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) معتقد است که هوش مصنوعی باید صرفاً به عنوان ابزار و دستیار پژوهشگر مورد استفاده قرار گیرد و مسئولیت خلق و ارزیابی محتوای علمی همچنان بر عهده انسان باشد. او در عین حال بر ضرورت آموزش، نظارت و تدوین قوانین بازدارنده تاکید دارد و پیشنهاد میکند باید قوانینی داشته باشیم که در صورت اثبات استفاده از هوش مصنوعی در یک پایاننامه یا رساله، امکان ابطال آن وجود داشته باشد.
محمد حسنزاده در مورد مرز استفاده اخلاقی و غیراخلاقی از هوش مصنوعی با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی مولد در سالهای اخیر، گفت: هوش مصنوعی، بهویژه هوش مصنوعی مولد (Generative AI)، یک فناوری و دستاورد ارزشمند فناورانه است که محصول همین دانشگاهها، پژوهشگاهها و دانشمندان است. این فناوری میتواند برخی فعالیتهای پژوهشی را به میزان قابل توجهی تسهیل کند.
وی ادامه داد: برای مثال، اگر پژوهشگری بخواهد یک یا دو هزار صفحه مطلب را خلاصه کند، ممکن است انجام این کار مدت زیادی زمان ببرد، اما هوش مصنوعی میتواند در مدت بسیار کوتاهی خلاصهای از محتوا ارائه کند تا پژوهشگر متوجه شود موضوع تا چه اندازه برای او مفید است و آیا نیاز به مطالعه عمیقتر آن دارد یا خیر. همچنین اگر پژوهشگر مجموعه بزرگی از یادداشتها را گردآوری کرده باشد، ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند به سازماندهی و تبدیل این اطلاعات به قالبهایی مانند نقشه ذهنی کمک کنند.
هوش مصنوعی نباید جایگزین خلاقیت و زایش فکری انسان شود
رئیس ایرانداک با تفکیک میان استفاده و سوءاستفاده از هوش مصنوعی اظهار کرد: همانگونه که در گذشته برخی افراد تکالیف یا کارهای خود را به افراد دیگری میسپردند تا برایشان انجام دهند، امروز نیز ممکن است همین کار را به هوش مصنوعی مولد بسپارند. بنابراین استفادهکننده و سوءاستفادهکننده همیشه وجود داشتهاند و چون این ابزار در دسترس است، احتمال سوءاستفاده از آن نیز وجود دارد.
وی با اشاره به منشور منتشرشده از سوی وزارت علوم درباره نحوه استفاده از هوش مصنوعی، گفت: اگر بخواهیم به صورت خلاصه بگوییم، هوش مصنوعی مولد صرفاً باید به عنوان یک ابزار و دستیار مورد استفاده قرار گیرد و به هیچ عنوان نباید جایگزین انسان شود.
حسنزاده تصریح کرد: نوآوری و زایش فکری مختص انسان است و صحت و دقت نیز در نهایت باید توسط ذهن انسان مورد ارزیابی قرار گیرد.
وی با ذکر مثالی گفت: یکی از نقصهای هوش مصنوعی این است که اگر به آن بگویید مطلبی که ارائه کرده اشتباه است، ممکن است صرفاً بر اساس درخواست شما پاسخ دیگری ارائه کند؛ در حالی که انسان خردمند تا زمانی که با استدلال قانع نشود، نظر خود را تغییر نمیدهد. بنابراین نباید مسئولیت خلق و ارزیابی محتوای علمی را به هوش مصنوعی واگذار کرد.
آموزش، نظارت و قانونگذاری؛ سه لایه مقابله با سوءاستفاده از هوش مصنوعی
رئیس ایرانداک با تأکید بر ضرورت آموزش نحوه استفاده صحیح از هوش مصنوعی، گفت: نخستین سطح اقدام در این زمینه، آگاهیرسانی و آموزش است. باید استفاده صحیح از هوش مصنوعی را از خانواده و کودکان گرفته تا مدیران، کارکنان، دانشجویان و پژوهشگران آموزش دهیم.
وی ادامه داد: تجربه و مشاهدات میدانی نشان داده است که بخشی از سوءاستفادهها ناشی از ناآشنایی افراد با این فناوری است. بنابراین آموزش و آگاهیرسانی میتواند بخش قابل توجهی از سوءاستفادهها را کاهش دهد.
حسنزاده، نظارت را دومین لایه مقابله با سوءاستفاده از هوش مصنوعی دانست و گفت: استاد راهنما، استاد مشاور و استاد داور باید در این زمینه نظارت جدی داشته باشند. نشانهها و علائم مختلفی وجود دارد که میتوان بر اساس آنها تشخیص داد یک متن با هوش مصنوعی تولید شده یا حاصل کار انسانی است. اگر استاد راهنما، مشاور و داور در این زمینه سختگیری کنند، پژوهشگر نیز ناچار میشود متن و پژوهش خود را اصلاح و تکمیل کند.
ضرورت وضع مقررات بازدارنده برای سوءاستفاده از هوش مصنوعی
رئیس ایرانداک سومین سطح اقدام را نظارت فنی و تدوین قوانین و مقررات دانست و گفت: باید قوانین و مقررات به گونهای تنظیم شوند که اگر فردی از هوش مصنوعی سوءاستفاده کرد، مطمئن باشد که این کار برای او تبعات و عقوبت خواهد داشت.
وی تأکید کرد: اگر فرد بداند هر زمان مشخص شود آنچه به عنوان زایش و خلاقیت فکری خود ثبت کرده، حاصل کار خودش نبوده است، مابهازای آن کار برای آن عقوبت خواهد داشت، خود را ملزم به رعایت مقررات خواهد کرد.
حسنزاده با تاکید بر اینکه این موضوع نیاز به قوانین و مقررات مشخص سختگیرانه دارد، گفت: در مورد استفاده از هوش مصنوعی منشورها و دستورالعملهایی در وزارت علوم و ایرانداک وجود دارد، اما در این حوزه به قوانین و مقررات مشخص و سختگیرانه نیاز است.
وی در عین حال تصریح کرد: این مقررات نباید مانع استفاده از هوش مصنوعی باشند؛ چرا که استفاده صحیح از این ابزار در بخشهای مختلف پژوهش میتواند حتی موجب افزایش دقت و ارتقای سطح و گستره تحلیل شود. ولی انسان باید مسئول خلق محتوای علمی خودش باشد و این اصل هیچ استثنا، معافیت یا قابلیت نادیده گرفتن ندارد.
وی تاکید کرد: بنابراین باید همزمان آموزش و فرهنگسازی، نظارت و قوانین و مقررات مناسب را داشته باشیم تا بتوانیم از هوش مصنوعی مولد به صورت مناسب و سازنده استفاده کنیم.
نیاز به قانون برای ابطال پایاننامهای که با سوءاستفاده از هوش مصنوعی نوشته شده
رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) تاکید کرد: ما نیاز به قانونی داریم که هر زمان متوجه شدیم که یک نفر در رساله یا پایاننامهاش سوءاستفاده از هوش مصنوعی داشته، بتواند آن پایاننامه یا رساله باطل شود. ما نیازمند قوانین دقیق، مشخص و بازدارنده در این زمینه هستیم.
وی با تأکید بر ضرورت تدوین قوانین بازدارنده برای مقابله با سوءاستفاده از هوش مصنوعی در پژوهشها، گفت: اگر در آینده مشخص شود فردی در تهیه پایاننامه یا رساله خود از هوش مصنوعی سوءاستفاده کرده است، باید امکان برخورد قانونی و حتی ابطال آن اثر علمی وجود داشته باشد.
رئیس ایرانداک تأکید کرد: البته بازدارندگی نباید متوجه استفاده مثبت از هوش مصنوعی باشد، بلکه باید سوءاستفاده از آن را هدف قرار دهد و حتماً چنین سازوکاری باید وجود داشته باشد.
به نقل از ایسنا، وی در عین حال آموزش و فرهنگسازی را در کنار قانونگذاری ضروری دانست و گفت: در کنار قوانین، آموزش و فرهنگسازی بسیار مهم است. قوانین و مقررات، نظارت و راهنمایی نیز در کنار آموزش اهمیت بسیار زیادی دارند.
حسنزاده خاطرنشان کرد: هدف از قانونگذاری و نظارت نباید جلوگیری از استفاده پژوهشگران از هوش مصنوعی باشد، بلکه باید میان استفاده علمی و سازنده از این فناوری و سوءاستفاده از آن مرز روشنی ایجاد شود؛ بهگونهای که استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار پژوهش تسهیل شود، اما مسئولیت خلق و اصالت محتوای علمی همچنان بر عهده پژوهشگر باقی بماند.