ورود رباتها، پهپادها، دوربینهای حرارتی و سامانههای هوشمند به عملیات آتشنشانی، امکان شناسایی سریعتر کانون حریق و ارزیابی محیط از فاصله ایمن را فراهم کرده است؛ فناوریهایی که در ایران نیز با تلاش شرکتهای دانشبنیان و مراکز علمی برای کاهش خطر مواجهه مستقیم آتشنشانان با حوادث توسعه یافتهاند.
به گزارش ایسنا، آتشنشانان در لحظاتی وارد میدان میشوند که دیگران از آن فاصله میگیرند؛ اما در دنیای امروز، شجاعت و آمادگی نیروی انسانی به تنهایی برای مواجهه با آتشسوزیهای پیچیده، ساختمانهای بلندمرتبه، مواد خطرناک و حوادث گسترده کافی نیست و فناوری به یکی از مهمترین ابزارهای افزایش ایمنی و کاهش زمان واکنش در عملیاتهای امداد و اطفای حریق تبدیل شده است.
روز آتشنشانی و ایمنی فرصتی برای توجه به حرفهای است که ماهیت آن با خطر، سرعت و تصمیمگیری در شرایط بحرانی گره خورده است، در حالی که در سالهای اخیر در بسیاری از نقاط جهان با ورود فناوریهای نوین، این حرفه در حال تجربه تحولی جدی است؛ از حسگرهای هوشمند و سامانههای تشخیص و اعلام حریق گرفته تا پهپادهایی که میتوانند پیش از ورود نیروها، تصویری از کانون حادثه ارائه دهند و رباتهای آتشنشانی که امکان حضور در محیطهای بسیار پرخطر را فراهم میکنند. همه این فناوریها به تدریج بخشی از چشم، گوش و بازوی عملیاتی آتشنشانان تبدیل شدهاند.
هوش مصنوعی نیز با تحلیل همزمان دادههای حاصل از دوربینها، حسگرها، نقشههای ساختمان و اطلاعات محیطی، میتواند در شناسایی سریعتر کانون آتش، ارزیابی مسیر گسترش حریق و پشتیبانی از تصمیمگیری نیروهای عملیاتی مورد استفاده قرار گیرد. دوربینهای حرارتی و تجهیزات پوشیدنی نیز با فراهم کردن امکان مشاهده نقاط داغ و پایش وضعیت آتشنشانان، به افزایش آگاهی محیطی و ایمنی نیروها در شرایطی کمک میکنند که دید مستقیم یا دسترسی انسانی با محدودیت مواجه است.
در کنار این فناوریها، توسعه مصالح مقاوم در برابر حریق، سامانههای مدیریت هوشمند ساختمان، شبکههای ارتباطی پایدار و تجهیزات پیشرفته حفاظت فردی، رویکرد آتشنشانی را از واکنش صرف به حادثه، به سمت پیشگیری، پیشبینی و مدیریت هوشمند بحران سوق داده است. اهمیت این تحول زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم هر دقیقه در عملیات اطفای حریق میتواند بر دامنه خسارت، امکان نجات افراد و ایمنی نیروهای امدادی اثرگذار باشد.
از این منظر، سرمایهگذاری در فناوریهای آتشنشانی صرفاً به معنای تجهیز سازمانها به ابزارهای جدید نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد افزایش تابآوری شهری و حفاظت از جان انسانها و زیرساختها است. پیوند میان تجربه و مهارت آتشنشانان با ظرفیت فناوریهای نوین میتواند زمینهساز شکلگیری نسل جدیدی از خدمات ایمنی باشد؛ نسلی که در آن داده، هوش مصنوعی، رباتیک و سامانههای هوشمند در کنار نیروی انسانی برای مقابله سریعتر و ایمنتر با حوادث به کار گرفته میشوند.
فناوران ایرانی به کمک آتشنشانان میروند
در سالهای اخیر، توسعه فناوریهای نوین در حوزه آتشنشانی، از تجهیزات سنتی اطفای حریق فراتر رفته و به سمت استفاده از رباتها، پهپادها، حسگرهای هوشمند، دوربینهای حرارتی، سامانههای هوشمند اعلام و اطفای حریق و راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی حرکت کرده است.
در ایران نیز همزمان با افزایش نیاز به ارتقای ایمنی در ساختمانها، صنایع و زیرساختهای شهری، بخشی از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، دانشگاهها و مراکز فناور کشور به طراحی و بومیسازی این تجهیزات اختصاص یافته است؛ هدف از طراحی و ساخت این فناوریها تنها خاموش کردن آتش نیست، بلکه تشخیص سریعتر حریق، دسترسی ایمنتر به کانون حادثه، کاهش مواجهه آتشنشانان با خطر و افزایش دقت تصمیمگیری در عملیات است.
در این راستا، ورود فناوریهای ایرانی به زنجیره ایمنی و مدیریت حریق میتواند علاوه بر کاهش وابستگی به تجهیزات خارجی، زمینه توسعه راهکارهایی متناسب با نیازها و شرایط عملیاتی کشور را فراهم کند؛ از رباتها و پهپادهایی که امکان پایش یا حضور در مناطق پرخطر را دارند تا سامانههای هوشمندی که با استفاده از دادههای حسگرها و تصاویر، در مراحل تشخیص، پایش و مدیریت حادثه به کمک نیروهای آتشنشانی میآیند.
رباتهای آتشنشان؛ ورود به محیطهای پرخطر بدون به خطر انداختن نیروی انسانی
رباتهای آتشنشان از جمله فناوریهایی هستند که به همت فناوران ایرانی در کشور توسعه یافتهاند. این رباتها میتوانند در محیطهایی که ورود مستقیم آتشنشان با خطر جدی همراه است، بهعنوان نیروی پشتیبان وارد عملیات شوند. این رباتها با برخورداری از دوربین، حسگر و سامانههای ارتباطی، امکان مشاهده و ارزیابی محیط از فاصله ایمن را فراهم میکنند و در مدلهای مجهز به سامانه اطفا میتوانند برای مهار آتش نیز به کار گرفته شوند.
مهمترین مزیت این فناوری، کاهش مواجهه مستقیم آتشنشانان با حرارت، دود، گازهای خطرناک و احتمال ریزش سازه است.
پهپادهای آتشنشان؛ چشم آسمان برای شناسایی کانون حریق
پهپادهای آتشنشان از دیگر دستاوردهای شرکتهای دانشبنیان کشور در این حوزه هستند. پهپادها میتوانند پیش از ورود نیروهای عملیاتی یا همزمان با حضور آنها، تصویری از محدوده حادثه در اختیار فرمانده عملیات قرار دهند؛ چرا که استفاده از دوربینهای حرارتی در این تجهیزات امکان شناسایی نقاط داغ و کانونهای پنهان آتش را فراهم میکند و در حوادث گسترده، دسترسی هوایی به مناطقی را ممکن میسازد که رسیدن زمینی به آنها دشوار یا زمانبر است.
مزیت اصلی پهپاد، افزایش سرعت شناسایی و آگاهی فرمانده عملیات از وضعیت صحنه و کاهش زمان تصمیمگیری است. سازمانهای آتشنشانی کشور از این پهپادهای آتشنشان به عنوان یکی از فناوریهای مورد استفاده برای کنترل و اطفای حریق بهره میبرند.
حسگرهای هوشمند و سامانههای اعلام حریق؛ تشخیص پیش از گسترش حادثه
نسل جدید سامانههای اعلام حریق به جای آنکه تنها پس از مشاهده دود یا شعله واکنش نشان دهند، از مجموعهای از حسگرها برای پایش شرایط محیط استفاده میکنند. حسگرهای دود، حرارت و گاز میتوانند تغییرات غیرعادی را شناسایی و هشدار اولیه ایجاد کنند. در سامانههای متصل به شبکه نیز اطلاعات حسگرها قابلیت انتقال به مرکز کنترل را دارد.
کاربرد این فناوری، کوتاه کردن فاصله زمانی میان آغاز حریق و اعلام حادثه است و مزیت آن میتواند کاهش زمان واکنش و فراهم شدن فرصت بیشتر برای تخلیه افراد و آغاز عملیات اطفا باشد.
در ایران نیز شرکتهای دانشبنیان در زمینه طراحی، تولید و اجرای سامانههای اعلام و اطفای حریق فعالیت دارند.
دوربینهای حرارتی؛ دیدن آتش در میان دود
دوربین حرارتی یکی از ابزارهای مهم برای مشاهده اختلاف دما در محیط حادثه است. این فناوری به آتشنشان اجازه میدهد در شرایطی که دود یا تاریکی دید عادی را محدود کرده است، نقاط دارای دمای بالا را شناسایی کند. از این تجهیزات میتوان برای پیدا کردن کانون پنهان حریق، جستوجوی افراد در محیطهای دودگرفته و بررسی نقاطی که احتمال باقیماندن آتش در آنها وجود دارد، استفاده کرد.
مزیت اصلی دوربین حرارتی، افزایش توان دید آتشنشان در محیطهایی است که چشم انسان اطلاعات کافی از وضعیت حرارتی صحنه ارائه نمیدهد. دوربینهای حرارتی نیز در فهرست تجهیزات نوظهور مورد استفاده در آتشنشانی قرار گرفتهاند.
پوششهای ضدحریق؛ فناوریای برای خریدن زمان در برابر آتش
بخشی از فناوریهای آتشنشانی پیش از وقوع حادثه عمل میکنند؛ پوششهای ضدحریق برای سازههای فولادی و بتنی با هدف کاهش اثر حرارت بر اجزای سازه به کار میروند. برخی پوششهای منبسطشونده در هنگام قرار گرفتن در معرض حرارت، لایهای عایق ایجاد میکنند و برخی پوششهای پایه معدنی نیز با کاهش سرعت انتقال حرارت، افزایش زمان مقاومت سازه در برابر آتش را دنبال میکنند.
در ایران نیز نمونههایی از پوششهای ضدحریق بر پایه فناوریهای نانوکامپوزیتی و مواد معدنی توسعه یافتهاند. کاربرد اصلی این فناوری، افزایش زمان پایداری سازه و فراهم کردن فرصت بیشتر برای تخلیه افراد و عملیات امداد و اطفا است.
مواد و مصالح نسوز؛ پیشگیری از گسترش آتش از نقطه آغاز
فناوریهای مرتبط با مواد نسوز نیز بخش دیگری از زنجیره ایمنی در برابر حریق را تشکیل میدهند. استفاده از مصالح مقاوم در برابر حرارت در ساختمانها، تجهیزات صنعتی و تأسیسات میتواند سرعت انتقال حرارت و گسترش آتش را کاهش دهد.
در کشور، نمونههایی از طرحهای فناورانه برای توسعه سیمان و آجرهای نسوز با مقاومت مکانیکی بالا نیز در زیستبوم دانشبنیان معرفی شده است.
تجهیزات هوشمند قابل حمل؛ افزایش ایمنی خود آتشنشان
فناوری تنها برای شناسایی و خاموش کردن آتش به کار نمیرود؛ بخشی از نوآوریها مستقیماً با حفاظت از نیروی عملیاتی مرتبط است. حسگرهای قابل حمل برای شناسایی گازهای خطرناک، تجهیزات ارتباطی الکترونیکی، کلاههای ایمنی هوشمند و سامانههای ارتباطی پیشرفته از جمله فناوریهایی هستند که میتوانند اطلاعات محیط و شرایط عملیات را در اختیار آتشنشان یا فرمانده قرار دهند.
در مجموع، مسیر فناوری در آتشنشانی ایران را میتوان از «تجهیزات واکنشی» به سمت «سامانههای پیشبین، متصل و هوشمند» ترسیم کرد؛ مسیری که در آن رباتها و پهپادها وارد مناطق پرخطر میشوند و حسگرها پیش از گسترش حادثه هشدار میدهند، دوربینهای حرارتی محیط نامرئی برای چشم انسان را آشکار میکنند و هوش مصنوعی میتواند دادههای پراکنده حادثه را برای تصمیمگیری سریعتر تحلیل کند. چنین زنجیرهای در نهایت به یک هدف مشترک میرسد: افزایش سرعت عملیات، کاهش ریسک برای آتشنشانان و محدود کردن خسارت ناشی از حریق.
ساخت ربات عمود پرواز آتشنشان توسط محققان دانشگاه تبریز
محققان دانشگاه تبریز، ربات عمود پرواز آتشنشان حامل کپسول کامپوزیتی اطفاء حریق با سرعت عمل بالا طراحی کرده و ساختند.
امدادرسانی و اطفاء حریق در حوادث غیرمترقبه یکی از مسائل مهم در زندگی روزمره است و داشتن تجهیزات مناسب در این زمینه برای افزایش سرعت عمل اهمیت داشته و عواملی مانند ترافیک، ازدحام جمعیت و خرابی تجهیزات این مهم را به خطر میاندازد، بر همین اساس با افزایش نقش رباتها در زندگی روزمره بشر، میتوان از آنها در زمینه امدادرسانی و اطفاء حریق نیز بهره برد.
در این محصول طرح جدیدی از یک ربات عمود پرواز ۶ موتوره مجهز به کپسول اطفاء حریق ارائه شده است. ویژگی بارز این ربات توانایی عملکرد مستقل آن برای مهار آتش است. همچنین به کارگیری دوربین و سنسورهای تشخیص گاز امکان بررسی بدون مخاطره محل حادثه را به مأموران آتشنشانی میدهد.
هدف اصلی از طراحی این ربات کمک به افراد حادثه دیده به صورت موقت تا رسیدن امداد اصلی عنوان شده و سرعت عمل در رسیدن به محل حادثه و انجام عملیات اولیه در زمانهای اولیه حادثه، مجهز بودن به کپسول آتشنشانی کامپوزیتی و مواد اطفاء حریق و نردبان امداد، قابلیت انجام عملیات مستقل برای امداد و نجات و اطفاء حریق بدون نیاز به پشتیبانی وسایل دیگر، دارا بودن بازوهای قابل تنظیم برای داخل شدن و عبور از حفرههای مختلف از مزایای دیگر این ربات عنوان شده است.
قابلیت انجام عملیات آتشنشانی در محیط با دمای حداکثر ۴۰۰ درجه سانتیگراد و تامین انرژی پرواز توسط باتری از جمله قابلیتهای مهم این ربات است.
تولید نسل نوین اطفاء حریق بدون کاهش میزان اکسیژن اطراف
متخصصان یک شرکت دانشبنیان موفق به تولید سیستم اطفاء حریق آیروسل شدند که بدون کاهش اکسیژن محیط، آتش را خاموش میکند.
از این محصول در اماکن باز و بسته استفاده میشود و مزیت آن نسبت به محصولات اطفاء حریق موجود، این است که سیستم خودکار و اعلام حریق راحت روی آن وصل شده و نیاز به شارژهای چند ماهه و سالانه ندارد و حتی اگر تا ۱۵ سال بدون استفاده بماند، نیازی به تعمیر و نگهداری و شارژ پیدا نمیکند، همچنین آلودگی بعد از اطفاء در این محصول وجود ندارد.
این محصول وارداتی بوده، ولی این فناوران این محصول را به طور کاملا بومی و بدون وابستگی دانش و مواد اولیه آن به خارج، در کشور عرضه میکنند.
توپهای دانشبنیان تجهیزی نوین برای اطفاء حریق
یکی از شرکتهای دانشبنیان موفق به طراحی و تولید تجهیزات نوین اطفاء حریق شده است که بدون نیاز به لولهکشی، قابلیت استفاده در فضاهای کمتردد و حساس مانند انبارها، اتاقهای سرور و مراکز بایگانی را دارد.
توپهای اطفاء حریق این شرکت دانشبنیان به محض قرار گرفتن در معرض مستقیم شعله فعال میشوند و ضمن اطفاء حریق، صدایی در حدود ۱۲۰ دسیبل تولید میکنند که علاوه بر خاموشسازی آتش، نقش سیستم هشدار را نیز ایفا میکنند.
در این محصول از پودر سوپر ABC استفاده شده که قابلیت مهار حریقهای ناشی از مواد جامد، مایعات و گازها را دارد. این موضوع باعث شده محصول مطابق با استانداردهای متداول اروپایی و آمریکایی، پوششدهنده کلاسهای مختلف حریق باشد.
این توپها علاوه بر کاربردهای صنعتی، در منازل مسکونی، ادارات و مراکز عمومی نیز قابل استفاده هستند. یکی از ویژگیهای مهم این محصولات، عدم نیاز به سرویس، شارژ یا نگهداری تا پنج سال است و پس از این مدت نیز عملکرد آن بهطور کامل متوقف نمیشود، بلکه ممکن است از کارایی اطفاء آن کاسته شود.
به نقل از ایسنا، آتشنشانی دیگر تنها به تجهیزات اطفاء حریق محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از فناوریهای پیشگیرانه، تشخیصی، عملیاتی و حفاظتی را دربرمیگیرد که میتوانند پیش از وقوع حادثه، در زمان شناسایی حریق و هنگام عملیات اطفاء و امداد به کمک نیروهای آتشنشانی بیایند. تجربه توسعه رباتهای آتشنشان، پهپادهای امدادی، سامانههای هوشمند اعلام و اطفاء حریق، دوربینهای حرارتی، تجهیزات حفاظت فردی و مواد و پوششهای مقاوم در برابر حریق در کشور نشان میدهد که ظرفیتهای فناورانه میتوانند بخشی از نیازهای این حوزه را پاسخ دهند.
در این میان، مزیت اصلی فناوری زمانی آشکار میشود که به کاهش حضور مستقیم نیروی انسانی در موقعیتهای پرخطر، افزایش سرعت شناسایی و واکنش، دسترسی به اطلاعات دقیقتر از محل حادثه و فراهم شدن زمان بیشتر برای نجات افراد و کنترل آتش منجر شود. به بیان دیگر، فناوری قرار نیست جایگزین آتشنشان شود، بلکه میتواند توان عملیاتی او را در شرایطی که زمان، اطلاعات و ایمنی اهمیت حیاتی دارند، افزایش دهد.
تداوم این مسیر نیز به توسعه فناوریهایی وابسته است که علاوه بر بومیسازی، از نظر عملکرد، ایمنی، استاندارد و قابلیت استفاده در شرایط واقعی عملیات مورد ارزیابی قرار گیرند. پیوند میان توان علمی و فناورانه کشور با تجربه سازمانهای آتشنشانی میتواند زمینه را برای شکلگیری راهکارهایی فراهم کند که از مرحله تشخیص و پیشگیری تا اطفاء حریق و حفاظت از نیروهای عملیاتی را پوشش دهند؛ مسیری که در نهایت هدف آن، کاهش تلفات انسانی و خسارتهای ناشی از حوادث و افزایش ایمنی شهروندان و آتشنشانان است.