ملزومات سامانه ارزیابی دیجیتال و هوشمند «عملکرد مدیران مدارس»

محققان در پژوهشی جدید ابزارهای نوین مبتنی بر داده‌کاوی را برای بهبود فرآیند نظارت بر فعالیت‌های هدایت‌کنندگان مدارس تحلیل کردند.

به گزارش سیناپرس، دنیای امروز با شتابی بی‌سابقه به سمت دیجیتالی شدن پیش می‌رود و سیستم‌های آموزشی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. در دهه‌های اخیر، ورود ابزارها و سامانه‌های هوشمند به مدارس، فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی را پیش روی کارشناسان قرار داده است. با توجه به اینکه بهبود کیفیت فرآیندهای آموزشی به شکل مستقیم به نحوه مدیریت مدارس وابسته است، سنجش دقیق و علمی عملکرد مدیران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. با این حال، روش‌های رایج کنونی که برای پایش کارکرد این افراد به کار می‌روند، به دلیل تکیه بر نظرات شخصی، فرآیندهای طولانی و هزینه‌های بالا، کارایی لازم را ندارند و نیازمند یک بازنگری اساسی و فناورانه هستند.

ضرورت این تغییر زمانی آشکارتر می‌شود که به معایب شیوه‌های سنتی توجه کنیم. این شیوه‌ها معمولاً بر اساس نظارت‌های حضوری، نظرسنجی‌های دستی از معلمان و اولیا انجام می‌شوند که خطای انسانی در آن‌ها بسیار بالا است و نتایج حاصل از آن‌ها کمتر در تصمیم‌گیری‌های استراتژیک به کار می‌رود. در مقابل، سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی با تحلیل دقیق و خودکار داده‌ها می‌توانند بدون تعصبات شخصی و با کمترین نیاز به نیروی انسانی، تصویری واقعی از عملکرد مدیران ارائه دهند. این تحول نه‌تنها به کشف نقاط ضعف و قوت کمک می‌کند، بلکه با ارائه بازخوردهای مناسب، زمینه‌ساز ارتقای کل نظام آموزشی کشور می‌شود.

برای پاسخ به این نیاز اساسی، فرانک توکلی‌فر، پژوهشگر دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی، به همراه چهار تن از همکاران دانشگاهی خود در این مرکز علمی، اقدام به طراحی و اجرای یک مطالعه علمی جامع نموده‌اند. این گروه از پژوهشگران با تمرکز بر شیوه‌های نوین ارزیابی، پژوهشی را با هدف شناسایی و دسته‌بندی عوامل کلیدی اثرگذار بر سنجش هوشمند عملکرد مدیران انجام دادند. آن‌ها تلاش کردند مشخص کنند که چگونه می‌توان با استفاده از ظرفیت‌های دیجیتال، سیستمی دقیق و عادلانه برای سنجش رفتارهای مدیریتی طراحی کرد.

پژوهشگران برای دستیابی به این هدف، از یک روش تحقیق کیفی و کاربردی استفاده کردند که به آن «فراترکیب» می‌گویند. فراترکیب روشی منظم است که در آن نتایج چندین پژوهش قبلی با یکدیگر ادغام و تحلیل می‌شوند تا یک الگوی جامع به دست آید. آن‌ها بر اساس یک مدل معتبر هفت مرحله‌ای، منابع علمی متعدد داخلی و بین‌المللی را به صورت هدفمند جستجو و غربالگری کردند. در نهایت با کدگذاری و تحلیل عمیق متون علمی منتخب و تأیید علمی یافته‌ها از طریق فرمول‌های آماری، مؤلفه‌های اصلی ارزیابی هوشمند را استخراج نمودند.

یافته‌های این کار علمی نشان می‌دهند که عوامل اصلی در استقرار این سیستم شامل ابزارهای فنی، محدودیت‌ها، مؤلفه‌های رفتاری قابل ارزیابی، عوامل مؤثر بر نتایج نهایی و همچنین تفاوت‌های اساسی این رویکرد نوآورانه با روش‌های کاغذی و سنتی است. این نتایج به خوبی نشان می‌دهند که چگونه ابزارهای پیشرفته می‌توانند زمان ارزیابی را کاهش داده و با ارائه کارنامه‌های تصویری و دقیق، به سیاست‌گذاران آموزش و پرورش در اتخاذ تصمیمات بهتر یاری رسانند.

پژوهشگران در بخش نتیجه‌گیری کار خود بر این نکته تأکید می‌کنند که برای موفقیت این سیستم، توجه هم‌زمان به زیرساخت‌های فنی و اصول اخلاقی ضروری است. همچنین آموزش نحوه کار با این ابزارها به کارکنان و پذیرش تدریجی این تغییر از سوی جامعه مدرسه، نقشی حیاتی در پیاده‌سازی موفق آن ایفا می‌کند. به کارگیری این سیستم می‌تواند کیفیت خدمات آموزشی را ارتقا داده و رضایت اولیا و مربیان را جلب کند.

اطلاعات ارائه‌شده در این تحقیق نشان می‌دهند که تا پیش از این، بیشتر پژوهش‌ها به استفاده از فناوری برای ارزیابی تحصیلی دانش‌آموزان یا معلمان پرداخته بودند و توجه کمی به سنجش هوشمند عملکرد خود مدیران وجود داشت. این پژوهش اما با پر کردن خلاء موجود، مشخص ساخت که از نظر فنی، استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته یادگیری ماشین و شبکه عصبی (که عملکرد مغز انسان را شبیه‌سازی می‌کنند) برای تحلیل داده‌های متنی، عددی و تصویری مدیران ضروری است. این الگوریتم‌ها می‌توانند حجم عظیمی از داده‌های روزانه مدرسه را پردازش کرده و آن‌ها را در قالب نمودارهای ساده در اختیار ذینفعان بگذارند.

به نقل از ایسنا، ما با وجود مزایای بی‌شمار اقتصادی و اجرایی، این فناوری‌ها با چالش‌هایی مانند احتمال نقض حریم خصوصی به دلیل جمع‌آوری گسترده اطلاعات و همچنین کاهش جنبه‌های عاطفی و انسانی در ارزیابی‌ها مواجه هستند. بنابراین پژوهشگران توصیه می‌کنند استانداردهای اخلاقی مشخصی برای جلوگیری از خطاهای احتمالی هوش مصنوعی تدوین شود. در بعد عملی نیز، سنجش رفتاری و آموزشی مدیران با این ابزارها امکان‌پذیر است، اما برای بررسی ابعاد مالی و اداری کارکرد آن‌ها همچنان به پژوهش‌های کاربردی بیشتری نیاز داریم.

این مطالعه ارزشمند علمی و نتایج حاصل از آن، در قالب یک مقاله پژوهشی در «فصلنامه پژوهش‌های رهبری آموزشی» که متعلق به دانشگاه علامه طباطبائی است، به چاپ رسیده و در اختیار جامعه دانشگاهی و مدیران حوزه آموزش و پرورش قرار گرفته است.