جهان هستی، مجموعهای از فضا، زمان، ماده و انرژی است که همه آنچه تاکنون مشاهده کردهایم در آن قرار دارد. اما در فیزیک مدرن، «جهان موازی» به ایدهای فراتر از جهان قابل مشاهده ما اشاره میکند؛ جهانی دیگر یا شاخهای از واقعیت که ممکن است از جهان ما جدا باشد. این ایده در چند چارچوب نظری متفاوت مطرح شده، اما هنوز به معنای تجربی، وجود چنین جهانهایی اثبات نشده است.
به گزارش سیناپرس، انسان اندیشمند در طول تاریخ بارها از خود این سوال را پرسیده است که آیا امکان دارد جایی در کیهان جهانی دیگر وجود داشته باشد که قوانین فیزیکی متفاوتی داشته باشد؟ آیا ممکن است نسخهای دیگر از زمین و حتی نسخهای دیگر از ما در مکانی واقعی وجود داشته باشد؟ این پرسشها بیشتر شبیه داستانهای علمیتخیلی به نظر میرسند، اما بخشهایی از فیزیک نظری واقعاً با ایده «چندجهانی» سروکار دارند.
از منظر علمی، یکی از مسیرهایی که به ایده چندجهانی منتهی میشود، تورم کیهانی است؛ دورهای بسیار سریع از انبساط جهان اولیه که در مدلهای کیهانشناختی برای توضیح برخی ویژگیهای جهان به کار میرود. در بعضی مدلهای تورم، این فرایند میتواند در بخشهایی از فضا ادامه پیدا کند و «حبابهایی» جدا از یکدیگر ایجاد شود؛ هر حباب میتواند مانند یک جهان مستقل توصیف شود.
این ایده پیچیده و عجیب در چارچوب تورم جاودانه مطرح شده و پژوهشگران حتی امکان جستوجوی آثار برخورد احتمالی این حبابها با یکدیگر را در تابش زمینه کیهانی بررسی کردهاند.
باید توجه داشت نظریه «چندجهانی» فقط به کیهانشناسی محدود نمیشود. در مکانیک کوانتومی، تفسیر جهانهای متعدد (Many-Worlds Interpretation) که ریشه آن به پیشنهاد هیو اورت در دهه ۱۹۵۰ بازمیگردد، برداشت متفاوتی از نتایج اندازهگیریهای کوانتومی ارائه میکند. در این تفسیر، به جای اینکه تنها یکی از نتایج ممکن انتخاب شود، حالت کوانتومی میتواند به شاخههای متفاوتی تکامل پیدا کند. بنابراین «جهانهای متعدد» در اینجا معنای متفاوتی از جهانهای حبابی در کیهانشناسی دارد و نباید این دو ایده را یکی دانست.
در این مرحله یک سوءبرداشت رایج شکل میگیرد که اساس بسیاری از نظریات شبه علمی و خرافی محسوب می شود. در حقیقت از وجود چنین نظریههایی نمیتوان نتیجه گرفت که حتماً در جهانی دیگر، یک «نسخه دوم از ما» زندگی میکند. در بعضی روایتهای عامهپسند، جهانهای متعدد به صورت بینهایت جهان شبیه زمین با نسخههای متفاوتی از انسانها نمایش داده میشوند؛ اما این تصویر، نتیجه مستقیم یک مشاهده تجربی نیست. حتی در تفسیر جهانهای متعدد نیز معنای دقیق «شاخههای جهان» موضوع بحث فلسفی و فیزیکی است. پژوهشهای جدید در مبانی مکانیک کوانتومی نشان میدهند که خود فیزیکدانان درباره تفسیر معنای بنیادی این نظریه اتفاقنظر ندارند. نتایج یک نظرسنجی انجام شده توسط Nature در سال ۲۰۲۵ از بیش از ۱۱۰۰ پژوهشگر این اختلاف دیدگاه را بهطور گسترده نشان داد.
به این ترتیب پاسخ فعلی علم به این پرسش که آیا مدرکی مستند برای اثبات وجود جهان موازی در اختیار داریم، تا این لحظه منفی است و دستکم وجود جهان های موازی تا امروز به شکل مستقیم و قابل اثبات، تائید نشده است.
به باور بسیاری از فیزیکدانان، اگر جهانهای موازی دیگری وجود داشته باشند، در بعضی مدلها ممکن است برخورد آنها با جهان ما اثری قابل مشاهده بر تابش زمینه کیهانی باقی بگذارد. پژوهشگران چنین نشانههایی را جستوجو کردهاند. برای نمونه، یک تحلیل دادههای هفتساله ماهواره WMAP در سال ۲۰۱۰ به این نتیجه رسید که دادههای رسمی، دلیلی کافی برای افزودن برخورد حبابهای کیهانی به مدل استاندارد کیهانشناسی فراهم نمیکنند. این یعنی یک مسیر تجربی برای آزمون ایده وجود دارد، اما تاکنون شاهد قطعی به دست نیامده است.
در مورد جهانهای متعدد کوانتومی نیز مسئله پیچیدهتر است. یکی از مشکلات این است که اگر شاخههای دیگر واقعیت نتوانند با شاخهای که ما در آن قرار داریم برهمکنش قابل مشاهدهای داشته باشند، مشاهده مستقیم آنها بسیار دشوار خواهد بود. برخی پژوهشهای نظری نیز صراحتاً نشان دادهاند که در شرایط معمول، ناظر در یک شاخه نمیتواند حضور شاخههای دیگر را آشکار کند.
بنابراین باید میان سه گزاره تفاوت گذاشت: جهانهای موازی ممکن است در یک مدل نظری وجود داشته باشند، یک نظریه فیزیکی پیامدهای چندجهانی دارد و جهانهای موازی در طبیعت مشاهده شدهاند
از منظر علمی . دو گزاره اول در برخی چارچوبهای فیزیک مدرن جدی گرفته میشوند؛ اما درباره گزاره سوم، در حال حاضر شواهد تجربی کافی نداریم.
در نهایت تاکید می شود جهانهای موازی نه یک واقعیت اثباتشدهاند و نه صرفاً موضوعی متعلق به فیلمهای علمیتخیلی. چندجهانی؛ از تورم جاودانه در کیهانشناسی گرفته تا تفسیر جهانهای متعدد در مکانیک کوانتومی در برخی مدلهای جدی فیزیک نظری مطرح است. با این حال، تاکنون هیچ مشاهده یا آزمایش مستقیمی وجود ندارد که بتواند وجود جهان دیگری را تأیید کند. بنابراین پاسخ علمی امروز به پرسش «آیا جهانهای موازی واقعاً وجود دارند؟ همچنان نمیدانیم است؛ و همین مرز میان یک امکان نظری و یک واقعیت اثباتشده، بخش مهمی از جذابیت این موضوع را تشکیل میدهد.
گزارش: نیروانا محمدحسینی