یک بررسی معمولی روی نقشه ماه، دهانهای ۲۲۲ متری را آشکار کرد که پیش از بهار ۲۰۲۴ میلادی وجود نداشت و اکنون بهعنوان بزرگترین دهانه برخوردی تازهساز در سراسر منظومه شمسی شناخته میشود.
به گزارش سیناپرس، رابرت واگنر (Robert Wagner)، متخصص پردازش تصویر از شرکت اینتوئیتیو ماشینز (Intuitive Machines) که با سامانه دوربین مدارگرد شناسایی ماه (LROC) کار میکند، در اکتبر ۲۰۲۵ میلادی مشغول بررسی کیفی نقشه ماه بود. او صدها تصویر را روی هم قرار میداد تا تغییرات سطح ماه را شناسایی کند.
اما اینبار، یک نقطه درخشان درون هالهای تاریک ظاهر شد که دهانهای ۲۲۲ متری را نشان میداد؛ دهانهای که پیش از بهار ۲۰۲۴ میلادی وجود نداشت. واگنر به ناسا گفت: من همهچیز را رها کردم و شروع کردم به بررسی اینکه آن نقطه چیست.
این دهانه اکنون به افتخار دانشمند ماه، تام مکگِچین (Tom McGetchin)، مکگِچین نامگذاری شده است. دو مقاله که این کشف را توصیف میکنند، در سپتامبر ۲۰۲۶ میلادی در مجله سایِنس اَدوَنسِز/ Science Advances منتشر شدند.
چرا این کشف مهم است؟
این دهانه در سمت شرقیِ نیمه نزدیک ماه و در داخل حوضه کریسیوم (Crisium) قرار دارد؛ حوضه به گودال بزرگی گفته میشود که بر اثر برخورد یک جسم فضایی در گذشتههای دور شکل گرفته است. پیش از این برخورد، این ناحیه یک سطح قدیمی بود که مرزی بین سنگهای تیره و مواد روشنتر داشت. اما برخورد جدید، این ناحیه را کاملاً دگرگون کرد.
این برخورد در بازهای ۴۱ روزه، بین ۱۱ آوریل و ۲۲ مه ۲۰۲۴ میلادی رخ داد. رکورد قبلی انرژی مربوط به یک دهانه ۷۰ متری بود که در سال ۲۰۱۲ میلادی شکل گرفته بود. انرژی این برخورد حدود ۲۷ برابر انرژی آن است.
به گفته ناسا، جسمی که با ماه برخورد کرده، اندازهای معادل یک ساختمان سه تا شش طبقه داشته است.
ناحیهای سرد؛ نشانه برخورد
ابزار حرارتی مدارگرد به نام دیواینر (Diviner) در محل برخورد، ناحیهای سرد به عرض حدود هفت کیلومتر یافت. در این ناحیه، سطح ماه در طول شب ۸ تا ۹ کلوین (واحد اندازهگیری دما) بیشتر از زمین اطرافش سرد میشود.
دلیل این پدیده، کاهش فشردگی است؛ یعنی برخورد، خاک سطح ماه را از حالت فشرده خارج میکند. خاک سستتر، گرما را در طول شب کمتر نگه میدارد و در نتیجه سریعتر سرد میشود.
این ویژگی مختص برخوردهای بزرگ نیست. از ۲۱ دهانه جدید بزرگتر از ۲۰ متر که تاکنون شناسایی شده، هر دهانهای که بزرگتر از حدود ۳۰ متر باشد، یک ناحیه سرد تشخیصپذیر دارد.
رکوردی در یک آرشیو هفدهساله
تاکنون دهانههای زیادی روی ماه کشف شدهاند، اما همه آنها میلیونها یا میلیاردها سال پیش ساخته شده بودند و ما فقط بعداً توانستیم آنها را مشاهده کنیم. این دهانه جدید، بزرگترین دهانهای است که ما تقریباً توانستیم لحظه ساختهشدنش را ببینیم. این ادعا بر اساس یک آرشیو هفدهساله از تصاویر مداری است؛ نه بر اساس کل تاریخ میلیاردساله ماه. در این آرشیو، حداقل هزار دهانه جدید از سال ۲۰۰۹ میلادی فهرست شده و بزرگترین دهانه قبلی در آن، ۷۰ متر قطر داشت.
مدلهای علمی پیشبینی میکنند که برخوردی با این اندازه روی ماه، بهطور میانگین حدود یک بار در هر ۱۳۲ سال رخ میدهد. اما این رکورد، کمتر از آنچه به نظر میرسد مهم است؛ زیرا دهانههای بسیار بزرگتر و قدیمیتری روی سطح ماه وجود دارند. مقایسه واقعی، فقط با دهانههایی است که در همین آرشیو هفدهساله ثبت شدهاند؛ نه با کل تاریخ میلیاردساله ماه.
تاریخ این برخورد هم دقیق نیست. ما فقط میدانیم در بازهای بین ۱۱ آوریل و ۲۲ مه ۲۰۲۴ میلادی رخ داده است. هیچکس نور لحظهایِ برخورد را ندیده و سن دهانه فقط از مقایسه دو تصویر قبل و بعد محاسبه شده است.
نکته دیگر این است که این دهانه در مرز بین سنگهای تیره و مواد روشنتر شکل گرفته است. برخی ویژگیهای عجیب آن، مثل لبه نامتقارن، ممکن است بیشتر به خاطر جنس سطحی باشد که برخورد روی آن رخ داده، نه به خاطر خودِ جسم برخوردی. یعنی شاید شکل عجیب دهانه، بیشتر درباره سطح زیر آن اطلاعات بدهد تا درباره جرمی که از فضا آمده است.
دهانه به این شکل باقی نخواهد ماند
ارزش این دهانه در حال حاضر به این دلیل است که تقریباً دستنخورده باقی مانده است. اما این وضعیت موقتی است؛ ناحیه سرد اطراف آن، در بازهای حدود ۱۰۰ هزار تا دو میلیون سال محو میشود.
تماشای محوشدن این ناحیه از یک نقطه شروع مشخص، بهترین فرصت برای اندازهگیری سرعت محوشدن این ناحیههای سرد را فراهم میکند. نویسندگان مطالعه میگویند این ممکن است به دانشمندان اجازه دهد از روی ویژگیهای ناحیه سرد، سن تقریبی برخی از جوانترین دهانههای ماه را تخمین بزنند.
به نقل از ایرنا، تا ۱۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی/ ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ابزار دیواینر این ناحیه را در ۹ دوره رصد و ۴۳ بار چرخش به دور ماه، که بیست موردشان در شب بود، مشاهده کرده است. گروه پژوهشی میگوید گام بعدی، فرستادن یک وسیله متحرک به سطح ماه است تا مستقیماً خواص خاک را اندازهگیری کند و به ماهیت این ناحیههای سرد پاسخ دهد.
ناسا میافزاید خاکِ سستشده در این فاصله از دهانه، میتواند برای نحوه حرکت چرخهای مریخنورد روی سطح ماه مهم باشد.