پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران در مطالعهای روی مدل حیوانی آلزایمر نشان دادند که یک دوز سیلوسایبین میتواند برخی اختلالات یادگیری و حافظه فضایی را بهبود دهد، اما این بهبود رفتاری با بازگشت هماهنگی فعالیت الکتریکی میان قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ همراه نبود؛ یافتهای که میتواند سرنخهایی درباره سازوکار اثر این ماده روانگردان بر عملکرد شناختی ارائه دهد.
به گزارش سیناپرس، سیلوسایبین مادهای روانگردان است که در برخی گونههای قارچ یافت میشود و عمدتاً از طریق اثرگذاری بر گیرندههای سروتونینی، بهویژه گیرنده ۵-HT2A، فعالیت مغز را تحت تأثیر قرار میدهد. در سالهای اخیر، ظرفیت برخی ترکیبات روانگردان برای اثرگذاری بر انعطافپذیری عصبی یا «پلاستیسیته مغز» مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
در بیماری آلزایمر، علاوه بر تغییرات مرتبط با تجمع پروتئینهای غیرطبیعی، ارتباط و هماهنگی میان شبکههای عصبی نیز میتواند دچار اختلال شود. هیپوکامپ یکی از نواحی مهم مغز در فرایندهای یادگیری و حافظه است و قشر پیشپیشانی نیز در بسیاری از عملکردهای شناختی نقش دارد؛ از این رو، ارتباط عملکردی میان این دو ناحیه میتواند در عملکرد حافظه اهمیت داشته باشد.
در این مطالعه که توسط مرسده شمسالدین از گروه فارماکولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شده و ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ بهصورت آنلاین در نشریه Neuroscience Research منتشر شده است، پژوهشگران اثر سیلوسایبین را در یک مدل حیوانی از آسیب عصبی مرتبط با برخی جنبههای بیماری آلزایمر بررسی کردند.
برای ایجاد این مدل، استرپتوزوتوسین مستقیماً به بطنهای مغز موشها تزریق شد. پس از ایجاد آسیب، عملکرد شناختی حیوانات با استفاده از آزمونهایی از جمله هزارتوی Y، هزارتوی بارنز و آزمون تشخیص شیء جدید مورد ارزیابی قرار گرفت.
همچنین فعالیت الکتریکی قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ با استفاده از ثبت «پتانسیلهای میدان موضعی» بررسی شد تا تغییرات فعالیت و میزان هماهنگی میان این دو ناحیه مغزی مشخص شود.
پس از ایجاد مدل بیماری، حیوانات یک دوز سیلوسایبین دریافت کردند. بر اساس نتایج مطالعه، دوز ۲.۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن بهعنوان بالاترین دوز قابلتحمل در این مدل انتخاب شد. در مقابل، دوزهای ۵ و ۱۰ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم در حیوانات مورد مطالعه مرگبار بود.
نتایج نشان داد حیوانات مبتلا به آسیب ناشی از استرپتوزوتوسین در آزمونهای حافظه فضایی عملکرد ضعیفتری داشتند، اما پس از دریافت یک دوز ۲.۵ میلیگرمی سیلوسایبین، عملکرد آنها در آزمون هزارتوی Y و هزارتوی بارنز به سطح گروه کنترل نزدیک شد.
به این ترتیب، حیوانات پس از دریافت سیلوسایبین توانستند در یادگیری فضایی و به خاطر سپردن مسیرها و موقعیتها عملکرد بهتری داشته باشند. با این حال، این اثر در همه انواع حافظه مشاهده نشد و در آزمون تشخیص شیء جدید، بهبودی از نظر آماری معنادار نبود.
پژوهشگران همچنین در آزمون شنای اجباری مشاهده کردند حیواناتی که سیلوسایبین دریافت کرده بودند، زمان بیحرکتی کمتری داشتند؛ یافتهای که در چارچوب این مدل حیوانی بهعنوان کاهش رفتار شبهافسردگی تفسیر شد. در مقابل، این ماده تغییر معناداری در رفتارهای شبهاضطرابی یا میزان فعالیت حرکتی حیوانات ایجاد نکرد.
یکی از یافتههای مهم مطالعه، بررسی فعالیت الکتریکی مغز بود. با وجود بهبود عملکرد حافظه فضایی، تغییر مشخصی در هماهنگی فعالیت الکتریکی میان قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ مشاهده نشد.
پژوهشگران با بررسی قدرت امواج مغزی، میزان هماهنگی یا «coherence» و همبستگی فعالیت دو ناحیه مغزی را دریافتند که در بیشتر شرایط، تفاوت معناداری میان گروهها وجود نداشت و سیلوسایبین نیز نتوانست الگوی مشخص و پایداری از بازگشت هماهنگی فعالیت قشر پیشپیشانی ـ هیپوکامپی ایجاد کند.
این یافته نشان میدهد بهبود عملکرد حافظه در این مطالعه لزوماً از طریق بازگرداندن همین نوع هماهنگی الکتریکی میان دو ناحیه مغزی ایجاد نشده است. به گفته پژوهشگران، مکانیسمهای دیگری از جمله تغییرات سیناپسی، پلاستیسیته عصبی یا تغییر در عملکرد سیستمهای انتقالدهنده عصبی ممکن است در این اثر نقش داشته باشند، هرچند مطالعه حاضر برای تعیین دقیق این سازوکارها طراحی نشده است.
با وجود نتایج این مطالعه، پژوهشگران بر ماهیت مقدماتی یافتهها تأکید دارند. این پژوهش در مدل حیوانی انجام شده و مدل مورد استفاده نیز نمیتواند تمام پیچیدگیهای بیماری آلزایمر در انسان را بازسازی کند؛ بنابراین نتایج آن را نمیتوان مستقیماً به بیماران مبتلا به آلزایمر تعمیم داد.
به نقل از علم خوان، همچنین یافتههای مربوط به دوز مصرفی اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه دوزهای بالاتر سیلوسایبین در این مدل حیوانی مرگبار بودهاند و دوز مورد استفاده در موشها را نمیتوان بهعنوان دوز مناسب یا ایمن برای انسان در نظر گرفت.
در مجموع، یافتههای این مطالعه نشان میدهد یک دوز سیلوسایبین در یک مدل حیوانی شبیهسازیشده از آلزایمر توانسته است برخی اختلالات یادگیری و حافظه فضایی را بهبود دهد، بدون آنکه این اثر با بازگشت قابلتوجه هماهنگی الکتریکی میان قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ همراه باشد. نتایج بهدستآمده میتواند زمینهای برای بررسی بیشتر سازوکارهای اثر سیلوسایبین بر عملکرد شناختی و پلاستیسیته عصبی در مطالعات پیشبالینی آینده باشد، اما برای ارزیابی اثربخشی و ایمنی آن در انسان، انجام مطالعات تکمیلی و کارآزماییهای بالینی ضروری است.