قلعه ایرانشهر به عنوان یکی از شاخصترین ابنیه تاریخی جنوبشرق کشور، امروز فراتر از یک اثر ملی ثبتشده، به مثابه قلب فرهنگی این منطقه عمل میکند. این بنا که با هدف تمرکز حکمرانی منطقه در دوره ناصرالدینشاه بنا شد، روزگاری مرکز تحولات سیاسی و نظامی بلوچستان بوده و اکنون میراثی ارزشمند برای نسلهای آینده است.
به گزارش سیناپرس، قلعههای باستانی و دژهای مستحکم در پهنه گسترده سیستان و بلوچستان، نه فقط سازههایی از خشت و گل، که نگهبانان خاموش تاریخ و راویان صادق تمدنی دیرینه هستند. این بناهای باشکوه که قرنها در برابر تندباد حوادث و فرسایش روزگار ایستادگی کردهاند، همچون ستونهای استوار، پیوند میان نسلهای گذشته و آیندگان این سرزمین را حفظ کردهاند.
این سرزمین که مهد فرهنگهای غنی و خاستگاه یکی از تمدنهای بزرگ بشری است، در هر خشت خود هزاران سال قدمت زندگی و نبوغ انسانی را به نمایش میگذارد. بررسی کالبد این دژها، حکایت از دانشی عمیق در معماری دفاعی، مدیریت منابع و ساختار حکمرانی دارد که نشاندهنده جایگاه رفیع این منطقه در ادوار مختلف تاریخی است.
امروز، بسیاری از این گنجینههای عظیم همچنان بکر، دستنخورده و ناشناخته باقی ماندهاند. گویی این بناها، رازهای نهانی خود را در پردهای از ابهام نگاه داشتهاند تا در انتظار نگاههای جستجوگر و پژوهشگرانی باشند که قرار است برای نخستین بار، لایههای زیرین تمدنی این سرزمین را کشف و تحلیل کنند.
در جایجای این استان پهناور، قلعههایی دیده میشوند که هر کدام بخشی از هویت و قلب فرهنگی این خطه محسوب میشوند. از بلندای کوههای نیکشهر تا کرانههای هامون و پهنه دشتهای ایرانشهر، این سازهها مانند نگینهایی در دل تاریخ میدرخشند و سیمای تمدنی سیستان و بلوچستان را ترسیم میکنند.
وقتی نام این آثار را بر زبان میآوریم، از گنجینههایی سخن میگوییم که هر یک قصهای متمایز دارند؛ از قلعه دزک در سراوان و قلعه سه کوهه در هامون گرفته تا دژ مستحکم بمپور در شهرستان بمپور و قلعه ناصری در ایرانشهر. همچنین میتوان به قلعه تاریخی قصرقند، قلعه اسپکه در نیکشهر، قلعه سردار محمدخان نارویی در روستای قلعهنو سیستان، قلعه پسکوه در سیب و سوران و قلعه کوهکن در هیدوج ایرانشهر اشاره کرد که همگی شواهدی بر این عظمت تاریخی هستند.
این قلعهها در واقع میراثی ماندگار برای آیندگان هستند که وظیفه پاسداشت، بازسازی و معرفی آنها بر دوش ما سنگینی میکند. حفظ این بناها نه تنها یک ضرورت میراثی، بلکه یک رسالت ملی برای انتقال تجربه تاریخی و هویت قومی به نسلهایی است که باید بدانند از کدام ریشههای تنومند برخاستهاند.
باید پذیرفت که این قلعهها تنها آثار بهجامانده از گذشتگان نیستند، بلکه سرمایههایی ملی برای توسعه گردشگری، احیای فرهنگ بومی و تقویت روحیه خودباوری در میان فرزندان این دیارند. هر دیوار و بارویی که از این بناها پابرجاست، دعوتی است به بازخوانی رشادتها، فرهنگسازیها و تمدنی که در این خاک شکل گرفته است.
قلعه ایرانشهر؛ روایتی از هویت و میراث قاجاری در جنوبشرق کشور
سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان، قلعه ایرانشهر را یکی از شاخصترین بناهای تاریخی جنوبشرق ایران دانست و گفت: این بنا روایتگر بخش مهمی از تاریخ و تحولات بلوچستان در دوره قاجار و پس از آن است.
مراد قادری، سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان در گفتوگویی خبری افزود: ساخت این دژ مستحکم در سال ۱۲۶۴ هجری قمری، با پیشنهاد فرمانفرما و موافقت ناصرالدینشاه، با هدف انتقال مرکز حکمرانی بلوچستان از بمپور به پهره آغاز شد و پس از هفت سال تلاش، در سال ۱۲۷۱ هجری قمری به دست حسین معمارباشی کرمانی به پایان رسید.
وی در ادامه تشریح ویژگیهای این بنا، گفت: این قلعه با مساحتی حدود ۳۵ هزار مترمربع، دارای ۹ برج دیدهبانی، حصاری با ارتفاع بیش از ۶ متر و عرض حدود ۵ متر، نزدیک به ۱۵۰ اتاق و ۴ حیاط مجزا بوده است.
سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایرانشهر با اشاره به وقایع تاریخی پیرامون این قلعه، افزود: در اواخر دوره قاجار، این قلعه به دست مردم محلی ایرانشهر فتح و برای حکمرانی به بهرامخان بارکزهی سپرده شد. پس از آن، دوران مهمی از شکوفایی و رونق قلعه با حکمرانی امیر دوستمحمدخان بارکزهی، برادرزاده بهرامخان، رقم خورد و این بنا به مرکز حکمرانی بلوچستان تبدیل شد.
وی با اشاره به تحولات سیاسی سال ۱۳۰۷ هجری شمسی، گفت: در این سال و در جریان لشکرکشیهای امانالله جهانبانی، فرمانده نیروهای رضاشاه، قلعه پس از درگیریهای متعدد از حکمرانان محلی گرفته شد.
به نقل از ایرنا، قادری با تأکید بر جایگاه این بنا اظهار داشت: این اثر تاریخی در سال ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروز، فراتر از یک بنای تاریخی، بخشی از هویت و قلب فرهنگی ایرانشهر است؛ جایی که هر دیوار آن، قصهای از تاریخ و فرهنگ مردمان متمدن ایرانشهر را بازگو میکند.
شهرستان ایرانشهر با وسعت ۱۶ هزار کیلومترمربع، بیش از ۲۵۰ هزار نفر جمعیت دارد و ۱۰۲ روستای بالای ۲۰ خانوار، ۹۸ روستای دارای شورای اسلامی و ۸۳ روستای دارای دهیاری است.