تصور کنید اسپریای که از سلولهای جفت انسان ساخته شده، از راه بینی وارد مغز شود و بتواند بخشی از التهاب و آسیبهای مرتبط با آلزایمر را کاهش دهد. این ایده عجیب حالا در موشها نتیجه امیدوارکنندهای نشان داده است؛ هرچند هنوز راه زیادی تا آزمایش روی انسان باقی مانده است.آلزایمر فقط داستان تجمع پروتئینهای آسیبزا در مغز نیست. سالهاست دانشمندان میدانند که التهاب مزمن مغز نیز میتواند به نورونها آسیب بزند و روند افت حافظه و تواناییهای شناختی را تشدید کند.
به گزارش سیناپرس، به همین دلیل، پژوهشگران این بار به جای اینکه فقط سراغ پروتئینهای معروف آلزایمر بروند، یک سؤال متفاوت مطرح کردند: آیا میتوان محیط ملتهب مغز را آرام کرد و به نورونها فرصت بیشتری برای حفظ عملکردشان داد؟پاسخ اولیه آنها از جایی غیرمنتظره آمد: جفت انسان.
پژوهشگران دانشگاه کاتولیک قلب مقدس ایتالیا از سلولهای موجود در غشای آمنیوتیک جفت انسان، ذرات بسیار کوچکی به نام وزیکولهای خارجسلولی استخراج کردند.این ذرات را میتوان مانند بستههای پیامرسان تصور کرد؛ سلولها از آنها برای انتقال مولکولهای زیستی و برقراری ارتباط با سلولهای دیگر استفاده میکنند. دانشمندان امیدوار بودند این «بستههای پیامرسان» بتوانند در مغز، التهاب را کاهش داده و از نورونها محافظت کنند.
برای آزمایش این ایده، آنها یک فرمول اسپری بینی ساختند و آن را روی موشهایی آزمایش کردند که از نظر ژنتیکی برای ایجاد ویژگیهای شبیه آلزایمر طراحی شده بودند.موشها به مدت شش ماه، هفتهای دو بار اسپری را دریافت کردند.نتیجه جالب بود: بررسیهای آزمایشگاهی نشان داد ذرات اسپری توانستهاند خود را به هیپوکامپ، یکی از مهمترین بخشهای مغز برای یادگیری و حافظه، برسانند.
اما مهمتر از آن، رفتار موشها نیز تغییر کرد.موشهای دریافتکننده درمان در آزمونهای مربوط به حافظه فضایی و تشخیص اشیا عملکرد بهتری نسبت به موشهای گروه کنترل داشتند.
التهاب مغز هم کمتر شد
وقتی پژوهشگران مغز حیوانات را بررسی کردند، با تغییرات دیگری روبهرو شدند.میزان تجمع آمیلوئید بتا در هیپوکامپ کاهش یافته بود؛ پروتئینی که یکی از نشانههای شناختهشده بیماری آلزایمر است.از سوی دیگر، فعالیت بیش از حد دو نوع سلول مغزی، یعنی میکروگلیا و آستروسیتها، کاهش پیدا کرده بود. این سلولها نقش مهمی در دفاع و پشتیبانی از مغز دارند، اما فعالشدن مزمن آنها میتواند به التهاب عصبی و آسیب نورونی منجر شود.
همزمان، سطح چند پروتئین مرتبط با نوروپلاستیسیته نیز افزایش یافت؛ فرآیندی که به مغز اجازه میدهد ارتباطات عصبی خود را حفظ و بازسازماندهی کند.یک نکته مهم اما باقی ماند: این درمان نتوانست میزان فسفریلاسیون پروتئین تاو را کاهش دهد. بنابراین اثر مشاهدهشده، دستکم در این آزمایش، همه مسیرهای مرتبط با آلزایمر را هدف قرار نداده است.
سلولهای انسانی هم پاسخ نشان دادند
پژوهشگران برای اینکه ببینند آیا این اثر فقط به موشها محدود است، آزمایش دیگری انجام دادند.آنها سلولهای پوستی افراد مبتلا به آلزایمر پراکنده را به سلولهای بنیادی و سپس به نورون تبدیل کردند. در این مدل آزمایشگاهی نیز وزیکولهای مشتقشده از جفت توانستند آسیب نورونی را کاهش دهند و برخی پروتئینهای مرتبط با سلامت و انعطافپذیری نورونها را به وضعیت سالمتری نزدیک کنند.با این حال، اینجا همان جایی است که باید ترمز کرد.
موش، سلول آزمایشگاهی و انسان یکسان نیستند.
این پژوهش هنوز یک مطالعه پیشبالینی است و هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد این اسپری میتواند آلزایمر را در انسان درمان یا متوقف کند. ایمنی، مقدار مناسب، نحوه اثرگذاری و میزان اثربخشی آن در انسان باید در مطالعات بعدی مشخص شود.
با این وجود، ایده اصلی پژوهش جذاب است: شاید برای محافظت از مغز در برابر آلزایمر، همیشه لازم نباشد مستقیماً به سراغ پلاکها و پروتئینهای آسیبزا برویم. شاید تغییر دادن محیط ملتهب مغز و کمک به نورونها برای حفظ ارتباطاتشان نیز بخشی از راهحل باشد.
فعلاً این اسپری فقط یک وعده علمی امیدوارکننده در مرحله آزمایشگاهی و حیوانی است؛ اما اگر مطالعات آینده نشان دهند که همین اثر در انسان هم وجود دارد، ممکن است یکی از غیرمنتظرهترین منابع برای طراحی درمانهای آینده بیماریهای عصبی، جفت انسان باشد.
مترجم: مهگل غفاری