یافته های جدید باستان شناسی نشان می دهد بیش از پنج هزار سال پیش، در سپیدهدم تمدن مصر، زنی بر تخت فرمانروایی نشست که احتمالاً کهنترین ملکه جهان است. بررسی های انجام شده نشان می دهد نام وی با نشان سلطنتی سرخ ثبت شده و همتراز پادشاهان مرد حکومت کرده است. این کشف، پرده از قدرت زنان در آغاز تاریخ برمیدارد.
به گزارش سیناپرس، یافته های جدید باستان شناسان نشان می دهد بیش از پنج هزار سال پیش، زنی به نام مریتنیت (Meretneith) که گاه مرنیت نیز نوشته میشود، در مصر باستان سلطنت می کرد. او احتمالاً دختر جِر (Djer)، سومین پادشاه سلسله اول بود؛ دورهای که نخستین پادشاهان بر مصر متحد حکومت میکردند.
جزئیات دقیق جایگاه سلطنتی مریتنیت همچنان مبهم مانده است ولی ما قطعا می دانیم که وی بر کشور حکومت میکرد، زیرا مجموعه آرامگاهش مملو از گنجینههایی درخور یک فرمانروای مرد مصر بود. اما سوال مهم باستان شناسان برای مدت ها این بود که آیا وی هرگز بهطور مستقل بر مصر فرمان راند؟
گفتنی است مصرشناسان دیرزمانی است درباره این موضوع اختلاف دارند که آیا مریتنیت فرمانروای مستقل مصر بوده است یا خیر. حل این اختلاف نیازمند یافتن متنی بود که او را بهعنوان فرمانروا معرفی کند.
نتایج یک پژوهش جدید که محققان طی آن با استفاده از یک روش دیجیتال نوین، هیروگلیفهای موجود در عکس یک شیء گمشده را بررسی کردند پرده از این راز بزرگ برداشته و نشانهها بهروشنی حاکی از آن است که مریتنیت یکی از فرمانروایان اولیه مصر بوده است.
بر این اساس تنها متنی که میتواند این اختلاف را حل کند، کتیبهای هیروگلیفی است که در عکسی سیاهوسفید از یک درپوش گلی (قطعهای برای بستن دهانه کوزهها و ظروف) دیده میشود. این متن در اصل بر سیزده درپوش گلی یافتشده از یک آرامگاه در سقاره در دهه ۱۹۴۰ کشف شده بود و متاسفانه تنها یک عکس از این کتیبه باقی مانده است.
این عکس در اسناد مصرشناس والتر بی. امری (Walter B. Emery) در انجمن اکتشاف مصر در لندن نگهداری میشود و متاسفانه محل نگهداری شیء اصلی یا صفحه شیشهای عکس نیز نامعلوم است.
این متن شامل ردیفی از چهار نشانه سلطنتی معروف به سرخ (serekh) است؛ نشانهای هیروگلیفی که تصویر یک بنای سلطنتی، خدای حامی و نام فرمانروا را ترکیب میکند. امری اعلام کرد که تنها نشانه اول و چهارم متعلق به جِر است. اما بسیاری از پژوهشگران آن زمان ادعای او مبنی بر اینکه دو سرخ دیگر نام مریتنیت را میبرند، رد کردند. یکی از استدلالهای اصلی مخالفان، کیفیت پایین عکس منتشرشده بود که تشخیص دقیق نشانهها را ناممکن میساخت.
به تازگی اما محققان دانشگاه پراگ در همکاری با یک تکنسین تصاویر دیجیتال به نام کریستال میلر (Crystal Miller) در دانشگاه مککواری (Macquarie University) در سیدنی، روشی نوین برای وضوحبخشی دیجیتال به نشانهها ابداع کردند. هدف پروژه فوق، تعیین این موضوع بود که آیا کتیبه شواهد قطعی ارائه میدهد که مریتنیت همان نشان فرمانروایان مرد را داشته است یا خیر.
در ادامه، فرآیندی چندمرحلهای بر تصویر دیجیتال عکس آرشیوی اعمال شده و با جداسازی هیروگلیفها، وارونهسازی رنگها و تبدیل تصویر به گرافیک برداری مقیاسپذیر (تصویری رایانهای مبتنی بر فرمولهای ریاضی)، نهایتا رونوشتی شفاف و دقیق تولید شد که بسیار دقیقتر از طرح دستی اولیه امری بود.
تصویر بهبودیافته نشان داد که در سرخ دوم و سوم، نشانههای بخش نام با نشانه اصلی مورد استفاده برای نوشتن نام مریتنیت همخوانی دارد و کتیبه فوق مریتنیت را با نشان اصلی فرمانروایان آن دوره شناسایی میکند. بدین ترتیب او واقعاً یک «پادشاه زن» (نه صرفاً ملکه، بلکه همتراز واقعی با فرمانروای مرد) در سلسله اول بوده است.
گفتنی است شواهد دیگری همچون مجموعه تدفینی مجلل در گورستان سلطنتی، کتیبههایی که نام او را همراه با عناوین و ادارات اداری ذکر میکنند، و مهرهای سلطنتی نیز موقعیت سلطنتی او را تقویت میکند. برآوردها نشان میدهد او دستکم سی سال در ظرفیتهای مختلف بر مصر حکومت کرده است.
این پژوهش فرضیهای تازه مطرح میکند که بر اساس آن حرفه سیاسی مریتنیت باید به مراحل متمایزی تقسیم شود که با شواهد مطابقت دارد. سرخ سلطنتی کنار نام جِر او را حاکم معرفی میکند، در حالی که مهرهای آرامگاهی نقش بعدی او را بهعنوان مادر پادشاه نایبالسلطنه تأیید مینماید. مصریان جایگاه سیاسی او را با ذکر نامش بر مهر آرامگاه فرمانروای بعدی، سمرخت (Semerkhet)، به رسمیت شناختند. متون دیگر نشان میدهد او بر خزانه و مقامات نظارت داشته و بدون عنوان سیاسی رسمی بهعنوان فرمانروا حکومت میکرده است. به این ترتیب ما امروزه می توانیم قاطعانه اعلام کنیم مریتنیت قیمی ترین حکمروای زن در تاریخ محسوب شده و ۵ هزار سال پیش بر یکی از قدیمی ترین تمدن های جهان حکومت می کرد.
شرح کامل این پژوهش در آخرین شماره مجله تخصصی مطالعات مصرشناسی پراگ (Prague Egyptological Studies) منتشر شده، ممکن است همین کار را انجام دهد.
مترجم: احسان محمدحسینی