یک پژوهش تازه با بررسی عملکرد ۳۲ محصول زراعی نشان میدهد البرز، تهران، اصفهان، فارس، خوزستان و هرمزگان بیشترین ظرفیت را برای شکلگیری قطبهای تولید محصولات زراعی پرمصرف دارند؛ یافتهای که نشان میدهد افزایش سطح زیرکشت بهتنهایی ضامن افزایش بهرهوری نیست و مدیریت منابع، آب، خاک و فناوری نقش مهمتری ایفا میکنند.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران در مطالعهای تازه، پراکندگی توان تولید محصولات زراعی مهم در استانهای مختلف ایران را بررسی کردهاند؛ بررسیای که اهمیت مدیریت آب، خاک، فناوری و امکانات تولید در بخش کشاورزی را برجسته میکند.
کشاورزی فقط به معنای تولید محصول در مزرعه نیست، بلکه یکی از پایههای اصلی تأمین غذا، ایجاد شغل و حفظ زندگی اقتصادی در بسیاری از مناطق روستایی به شمار میرود. رونق این بخش میتواند درآمد خانوارهای روستایی را افزایش دهد، فقر را کاهش دهد و دسترسی مردم به مواد غذایی مورد نیاز را بهتر کند.
در کشورهایی مانند ایران که بخشهای بزرگی از جمعیت روستایی به کشاورزی وابستهاند، وضعیت تولید محصولات زراعی با موضوعاتی مانند امنیت غذایی، قیمت مواد خوراکی و پایداری سکونت در روستاها ارتباط مستقیم دارد. از سوی دیگر، کشاورزان با محدودیت منابع طبیعی، کمبود امکانات، ضعف زیرساختها، کاهش فرصتهای شغلی و گاه ناامنی غذایی روبهرو هستند. بنابراین، شناخت ظرفیتهای واقعی کشاورزی هر منطقه میتواند به تصمیمگیریهای کارآمدتر و حمایت هدفمندتر از تولیدکنندگان کمک کند.
ایران به دلیل تنوع آبوهوایی، خاک و شرایط جغرافیایی، توان بالایی برای تولید انواع محصولات زراعی دارد و در تولید برخی محصولات نیز در سطح جهانی جایگاه قابل توجهی دارد. با این حال، کشاورزی کشور با مسائلی مانند استفاده محدود از فناوریهای جدید، توسعه ناکافی ماشینآلات و روشهای نوین، هزینه بالای تجهیزات کشاورزی و کمبود نیروی متخصص مواجه است. همچنین، توان تولید در همه استانها یکسان نیست و این تفاوت فقط به میزان زمین زیر کشت مربوط نمیشود.
عواملی مانند دسترسی به آب، کیفیت خاک، شرایط اقلیمی، شیوه اداره مزرعه و نوع بهرهبرداری از امکانات میتوانند بر مقدار محصول برداشتشده اثر بگذارند. به همین دلیل، شناسایی «قطبهای کشاورزی» یا مناطقی که توان بیشتری برای تولید دارند، میتواند مسیر سرمایهگذاری، توسعه صنایع وابسته و برنامهریزی برای تأمین پایدار غذا را روشنتر کند.
داود جمینی، استادیار گروه ژئومورفولوژی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه کردستان، به همراه یک همکار همدانشگاهی و با همراهی دانشگاه جیرفت، پژوهشی را در این زمینه انجام دادهاند. این مطالعه بر شناسایی استانهایی متمرکز بوده است که از نظر عملکرد محصولات زراعی پرمصرف و راهبردی، ظرفیت بیشتری برای تبدیل شدن به قطب تولید دارند. منظور از عملکرد در این پژوهش، میزان تولید محصول نسبت به سطح کشت یا توان برداشت از زمین است؛ بنابراین، صرف داشتن زمینهای کشاورزی وسیع به معنای عملکرد بالاتر نیست. پژوهشگران تلاش کردهاند با مقایسه وضعیت استانها، تصویری از تفاوتهای منطقهای در تولید محصولات زراعی ارائه کنند.
پژوهشگران اطلاعات خود را از آمارنامه کشاورزی گردآوری کردند. بررسی آنان ۶ گروه اصلی از محصولات زراعی، شامل غلات، حبوبات، محصولات صنعتی، محصولات جالیزی، نباتات علوفهای و سبزیجات را دربر میگرفت که در مجموع ۳۲ محصول کلیدی را شامل میشوند. این محصولات بیش از ۹۹ درصد کل تولیدات زراعی ایران را پوشش میدهند. برای تحلیل دادهها نیز از چند روش آماری و نقشهمحور استفاده شد.
نتایج رتبهبندی نشان دادند استانهای البرز، تهران و اصفهان از نظر شاخص عملکرد محصولات زراعی پرمصرف، بهترتیب در جایگاههای اول تا سوم قرار دارند. در مقابل، آذربایجان شرقی، اردبیل و خراسان شمالی پایینترین رتبهها را به دست آوردند. این یافته نشان میدهد میان استانهای کشور از نظر توان برداشت و عملکرد محصولات زراعی، فاصله قابل توجهی وجود دارد. به بیان ساده، همه مناطق با وجود فعالیت کشاورزی، به یک اندازه از شرایط مناسب برای تولید پربازده برخوردار نیستند.
تحلیل خوشهای نیز استانهای کشور را در پنج گروه قرار داد و ۶ استان البرز، تهران، اصفهان، فارس، خوزستان و هرمزگان را به عنوان مناطق مستعد شکلگیری قطبهای تولید محصولات زراعی پرمصرف معرفی کرد. همچنین، ارزیابیها نشان دادند میان عملکرد محصولات زراعی و وسعت کل زمینهای زیر کشت، چه زمینهای آبی و چه دیم، ارتباط معناداری وجود ندارد. بنابراین، افزایش سطح زیر کشت به تنهایی تضمین نمیکند که یک استان عملکرد بالاتری داشته باشد.
اهمیت این نتیجه در آن است که سیاستگذاری کشاورزی نباید فقط بر افزایش زمینهای زیر کشت متمرکز باشد. مدیریت درست منابع، استفاده از ابزارهای نوین، کیفیت خاک، شرایط آبوهوایی و شیوه اداره مزارع میتوانند در افزایش بهرهوری نقش تعیینکنندهتری داشته باشند. برای نمونه، در توضیح رتبه بالای البرز و تهران، پژوهش به سهم زیاد کشت آبی، حاصلخیزی خاک، شرایط اقلیمی، کاربرد تجهیزات نوین و مدیریت مزرعه اشاره میکند. در این دو استان، بخش بسیار بزرگی از زمینهای زیر کشت آبی است؛ عاملی که میتواند در بالا رفتن عملکرد اثر داشته باشد.
در استانهای اصفهان، فارس و هرمزگان نیز درصد بالای اراضی آبی از عوامل مهم در عملکرد بهتر عنوان شده است. خوزستان اما شرایط متفاوتی دارد. این استان بیشترین وسعت اراضی زیر کشت را در کشور دارد و در کنار زمینهای آبی، از خاک حاصلخیز، شرایط اقلیمی مناسب و استفاده از ابزارهای کشاورزی بهره میبرد. پژوهشگران تأکید کردهاند که تفاوتهای کشاورزی میان استانها تنها از منابع طبیعی ناشی نمیشود و شیوه مدیریت و بهرهبرداری از امکانات نیز اهمیت زیادی دارد. از این رو، بررسی جداگانه عوامل اثرگذار بر عملکرد در هر استان ضروری به نظر میرسد.
به نقل از ایسنا، بر پایه یافتههای فوق که در فصلنامه «مطالعات رفتار مصرفکننده» متعلق به دانشگاه کردستان منتشر شدهاند، توسعه صنایع تبدیلی، تکمیلی و فرآوری محصولات کشاورزی در استانهای دارای ظرفیت بالاتر میتواند یک راهکار مهم باشد. صنایع تبدیلی به واحدهایی گفته میشود که محصولات خام کشاورزی را به کالاهای قابل مصرفتر، ماندگارتر یا با ارزش افزوده بیشتر تبدیل میکنند.
ایجاد چنین واحدهایی در استانهای البرز، تهران، اصفهان، فارس، خوزستان و هرمزگان میتواند از هدررفت محصول بکاهد، فرصتهای شغلی جدید ایجاد کند و زنجیره تولید تا مصرف را تقویت کند. البته انتخاب محل دقیق این صنایع نیازمند بررسیهای محلی و دقیقتر در سطح شهرستانها است.