یک حقوقدان و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با هشدار نسبت به خلاهای حقوقی ایران در برابر تحولات فناوری گفت: تکثیر دیجیتال آثار ادبی و هنری بسیار آسان شده و پلتفرمهای آنلاین و هوش مصنوعی مسائل تازهای برای کپیرایت ایجاد کردهاند، اما نظام حقوقی ایران هنوز سازوکارهای متناسب با این تحولات را ندارد و از نظر عضویت در معاهدات بینالمللی حمایت از آثار ادبی و هنری نیز با خلا جدی مواجه است.
دکتر محمود صادقی، حقوقدان و سیاستمدار، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس و عضو کانون وکلای دادگستری مرکز و نماینده سابق مجلس شورای اسلامی با اشاره به تغییر ماهیت تکثیر و انتشار آثار در عصر دیجیتال به خبرنگار سیناپرس گفت: یکی از چالشهای مهم امروز در حوزه مالکیت فکری، شکل جدید تکثیر آثار است. کتاب، فیلم، نرمافزار، موسیقی، عکس و سایر آثار اکنون عمدتا به صورت الکترونیکی و دیجیتال تولید و منتشر میشوند و تکثیر غیرمجاز آنها بسیار آسان شده است.
وی افزود: برخلاف گذشته که برای تکثیر یک کتاب باید از آن فتوکپی تهیه میشد، امروز فایل کتاب را میتوان با همان کیفیت اولیه تکثیر کرد، همین وضعیت درباره نرمافزار، فیلم، موسیقی و سایر آثار نیز وجود دارد.
صادقی تصریح کرد: اگرچه قانون تجارت الکترونیکی ایران، حقوق مولف در بستر مبادلات الکترونیکی را به رسمیت شناخته و حق تکثیر، اجرا و توزیع آثار تحت حمایت قوانین مالکیت ادبی و هنری را در قالب دادهپیام برای مولف محفوظ دانسته است، اما تحولات سریع فناوری نیازمند سازوکارهای حقوقی دقیقتر و بهروزتری است.
تکثیر آثار آسانتر شده، اما واکنش حقوقی متناسب نیست
این حقوقدان با بیان اینکه نظام حقوقی باید متناسب با تحولات فناوری حرکت کند، گفت: تکثیر غیرمجاز آثار امروز بسیار سادهتر از گذشته انجام میشود، اما ما به فراخور این پدیده، واکنش حقوقی مناسبی در نظام قضایی خود نداریم.
وی افزود: لایحهای که قرار بود بخشی از این مشکلات را برطرف کند نیز به سرانجام نرسید. این لایحه در دولت یازدهم تهیه و به مجلس ارائه شد و در مجلس دهم نیز مورد بررسی قرار گرفت، اما در نهایت به صحن علنی نرسید.
صادقی ادامه داد: دولت سیزدهم این لایحه را از مجلس پس گرفت و تاکنون نیز تکلیف آن مشخص نشده است. اگر این قانون تصویب میشد، بسیاری از مجازاتها و ضمانتهای اجرایی بهروز میشد و بخشی از مشکلات موجود میتوانست برطرف شود.
پلتفرمها؛ فرصتی برای انتشار، تهدیدی برای کپیرایت
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس درباره ضرورت اصلاح قوانین با توجه به گسترش شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین اظهار کرد: پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، یوتیوب و تلگرام و همچنین پلتفرمهای داخلی، هم بستر تبادل اطلاعات هستند و هم میتوانند به بستری برای تکثیر غیرمجاز آثار تبدیل شوند.
وی با اشاره به تجربه برخی پلتفرمهای بینالمللی گفت: ما در قوانین خود برای حمایت از آثار ادبی و هنری در این پلتفرمهای جدید داخلی سازوکارهای کافی نداریم. به عنوان مثال در دنیا اگر فردی اثری را بدون مجوز در یک پلتفرم بارگذاری کند، خود پلتفرم میتواند با آن برخورد کند. در این سازوکار، ابتدا به فرد اخطار داده میشود و سپس اثر غیرمجاز حذف میشود.
وی ادامه داد: صاحب اثر نیز میتواند موضوع نقض حق خود را به مدیر پلتفرم اعلام کند و در چارچوب سازوکارهای مربوط، مطالبه خسارت داشته باشد. چنین سازوکارهایی در پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و یوتیوب وجود دارد، اما در حوزه داخلی، چنین سازوکارهایی به شکل موثر و مشخص وجود ندارد.
هوش مصنوعی؛ چالش تازه مالکیت فکری
صادقی با اشاره به ظهور هوش مصنوعی به عنوان یکی از چالشهای جدید مالکیت فکری گفت: هوش مصنوعی پدیدهای است که مسائل حقوقی متعددی ایجاد کرده و یکی از این مسائل، کپیرایت است.به عنوان مثال، ممکن است یک سامانه هوش مصنوعی، موسیقی، کتاب، نرمافزار یا اثر دیگری را بدون مجوز در اختیار کاربران قرار دهد. این موضوع میتواند زمینه طرح دعوای حقوقی را فراهم کند و در کشورهای مختلف نیز پروندههایی در این زمینه مطرح شده است.
این حقوقدان ادامه داد: در اروپا و آمریکا پروندههای متعددی در این زمینه مطرح شده و حتی در مواردی علیه شرکتهایی که سامانههای هوش مصنوعی را آموزش داده و خدمات خود را عرضه میکنند، مطالبه غرامت صورت گرفته است. به عنوان مثال، در مواردی یک سامانه هوش مصنوعی از آثار یک ناشر بدون مجوز استفاده کرده و صاحبان اثر یا ناشر از این موضوع شکایت کرده و مطالبه غرامت صورت گرفته است.
قانون برای هوش مصنوعی هنوز پاسخ روشنی ندارد
صادقی با تاکید بر اینکه تحولات هوش مصنوعی مسائل تازهای را پیش روی نظام مالکیت فکری قرار داده است، اظهار کرد: این مسائل جدید هستند و در ایران ما متاسفانه در این زمینه عقب هستیم. بررسیهای حقوقی اخیر نشان میدهد که با رشد هوش مصنوعی موضوعاتی مانند استفاده از آثار دارای حق مولف برای آموزش سامانهها و وضعیت حقوقی خروجیهای تولیدشده به چالش کشیده شدهاند از اینرو در ایران نیز نیاز به اصلاح قوانین و ایجاد استانداردهای روشنتر مطرح شده است.
وی درباره وضعیت لایحه مالکیت فکری نیز گفت: این لایحه سال ۱۳۹۴ آماده و در مجلس نهم مطرح شد اما متاسفانه در مجلس دهم به دلیل برخی مسائل و تصورهای نادرست نسبت به این مقوله، به نتیجه نرسید.
صادقی افزود: پس از تغییر دولت، این لایحه در دولت سیزدهم نیز پس گرفته شد. اما به تازگی در دولت فعلی، این موضوع دوباره در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت دادگستری مطرح شده و قرار است لایحه آماده و به مجلس ارائه شود.
وی تصریح کرد: با این حال، این انتقاد به دولت فعلی وارد است که پس از گذشت دو سال هنوز تکلیف این لایحه را مشخص نکرده است.
ایران و غیبت در مهمترین معاهدات کپیرایت
عضو کانون وکلای دادگستری مرکز، یکی دیگر از چالشهای ایران را به حوزه حقوق بینالملل مرتبط دانست و گفت: هم اکنون در کشورهای دیگر، در کنار قوانین داخلی، معاهدات بینالمللی نیز نقش مهمی در حمایت از آثار ادبی و هنری دارند.
وی افزود: یکی از مهمترین این معاهدات، «کنوانسیون برن» برای حمایت از آثار ادبی و هنری است که سابقه آن به سال ۱۸۸۶ بازمیگردد، اما ایران هنوز عضو این کنوانسیون نیست. سابقه و چارچوب این کنوانسیون در اسناد سازمان ملل و سازمان جهانی مالکیت فکری نیز ثبت شده است.
صادقی ادامه داد: «معاهده رم» نیز در حوزه حقوق مرتبط با اجراها، آثار صوتی و موضوعات مربوط به رادیو و تلویزیون مطرح است که ایران هنوز عضو آن هم نشده است.
وی گفت: در دولت دوازدهم اقداماتی برای پیوستن به این معاهدات انجام شد، اما به دلیل مخالفتها و سوءتفاهمهایی که وجود داشت، این اقدامات به نتیجه نرسید.
ایران در مالکیت صنعتی عضو معاهده است، اما در کپیرایت نه
این حقوقدان با اشاره به تفاوت وضعیت ایران در مالکیت صنعتی و ادبی ـ هنری اظهار کرد: ما در زمینه مالکیت صنعتی وضعیت متفاوتی داریم. ایران از سال ۱۳۳۸ عضو معاهده پاریس در زمینه اختراعات و علائم تجاری شده است و در این حوزه نیز پیشرفتهای خوبی داشتهایم. ایران نیز در اسناد معاهدات بینالمللی به عنوان عضو مرتبط با نظام مالکیت صنعتی ثبت شده است اما در حوزه مالکیت ادبی و هنری، به دلیل مخالفتهایی که وجود داشته، هنوز عضو معاهدات مهم بینالمللی نشدهایم بنابراین، نظام حقوقی ما در حوزه مالکیت فکری آثار ادبی و هنری از جهت داخلی و بینالمللی نیازمند بهروزرسانی است.
وی در پایان گفت: امروز با گسترش فضای مجازی، پلتفرمهای آنلاین و هوش مصنوعی، مسئله مالکیت فکری دیگر محدود به انتشار یک کتاب یا تکثیر یک اثر روی یک حامل فیزیکی نیست. شکل تولید، انتشار و تکثیر آثار تغییر کرده و نظام حقوقی نیز باید متناسب با این تحولات اصلاح شود.
خبرنگار: فرزانه صدقی