پیش از آنکه شهرها شکل بگیرند، انسان در جنوبغرب ایران آیین، معماری و سازمان اجتماعی پیچیدهای پدید آورده بود؛ روایتی که امروز در محوطه چگاسفلی بازخوانی میشود، در کنار این میراث باستانی، مساجد تاریخی ایران، روستاهای ارزشمند زاگرس و منظر فرهنگی ماسوله و شانهتراش با الگوی اقتصاد تعاونی فصلهای دیگری از پروندههای ایران برای حضور در فهرست میراث جهانی یونسکو را روایت میکنند.
به گزارش سیناپرس، در دشت زیدون خوزستان و در مجاورت رود زهره در جنوب غرب ایران محوطهای باستانی به نام چگاسفلی قرار دارد که با پیچیدگیهای شگفتانگیز؛ روایت ۶ هزار ساله تصویر جهان از «انسان پیش از شهر» را تغییر میدهد.
این محوطه باستانی بیش از ۶ هزار سال پیش، چشماندازی برای زندگی، مرگ و آیین بود که به یکی از نقاط قابل توجه برای مطالعه تحولات جوامع انسانی در آستانه شهرنشینی تبدیل شده است.
چگاسفلی، با بخش استقراری، گورستان گسترده و شواهدی از یک فضای آیینی، تصویری کمنظیر از پیچیدگی جوامع جنوبغرب فلات ایران در هزاره پنجم پیش از میلاد ارائه میکند. معماری گورها، اشیای آیینی و نمادین و شواهد مرتبط با ساختارهای نیایشی، از جامعهای حکایت میکنند که برای مرگ و مناسک، نظامی سازمانیافته داشته است.
مساجد ایرانی؛ روایتی از هزاران سال معماری
پرونده زنجیرهای «مساجد ایرانی» در سال ۲۰۲۴ در فهرست موقت میراثجهانی یونسکو قرار گرفت تا روند شکلگیری و تحول «مساجد ایرانی» را در گذر بیش از هزار سال نشان دهد. این پرونده، روایتی است از پیوند معماری، هنر، فرهنگ و معنویت در سرزمینی که در طول قرنها، زبان ویژهای برای ساختن مسجد پدید آورد.
ایوان، گنبد، شبستان، حیاط، محراب، مناره، آجر، کاشی و مقرنس؛ هر یک بخشی از زبانی هستند که معماران ایرانی در پیوند با سنتهای معماری پیش از اسلام و مفاهیم اسلامی آن را به شیوهای متمایز پرورش دادند.
در ابتدای کار، ۵۰ مسجد برای این پرونده انتخاب شده بود، اما در ادامه برخی تغییر کردند یا حذف شدند. تعدادی از مساجد دچار مشکلات جدی بودند. در فرآیند کارشناسی اختلافنظرهایی وجود داشت. تعداد به ۴۶ رسید و سپس به ۳۲ مسجد از ۱۴ استان کاهش یافت.
مساجد شبستانی (قرن اول و دوم هجری قمری): مساجد جمعه شوش، سیراف و ساوه؛ مسجدهای شبستانی بهبود یافته (سدههای ۳ و ۴ هجری قمری): تاریخانه (دامغان)؛ مساجد جمعه فهرج و نائین؛ مسجدهای گنبددار و ایواندار (سدههای ۴ و ۵ هجری قمری): مساجد جمعه نیریز و نطنز؛ مساجد گنبددار و ایواندار، تحول مساجد شبستانی (سدههای ۵ و ۶ هجری قمری): مساجد جمعه اصفهان، قزوین، گلپایگان، زواره و اردستان؛ مساجد ایواندار تثبیتشده (سدههای ۷ و ۸ هجری قمری): مساجد جمعه گناباد، یزد، اشترجان، ورامین، کرمان؛ مساجد ایواندار کاملاً تزئینشده (سدههای ۹ و ۱۰ هجری قمری): مساجد گوهرشاد، امیرچخماق، کبود؛ شکوه مساجد ایرانی (سدههای ۱۱ و ۱۲ هجری قمری): مساجد شاه و حکیم در اصفهان؛ آخرین تحولات (قرنهای ۱۳ و ۱۴ هجری): مسجد النبی (قزوین)، مسجد آقابزرگ (کاشان)، مسجد سلطانی سمنان، مسجد_مدرسه سپهسالار از جمله مساجد قرار گرفته در فهرست میراث موقت میراث جهانی یونسکو است.
پرونده زنجیرهای «مساجد ایرانی» علاوه بر معرفی میراث معماری ایران، هویت فرهنگی و دینی کشور را در سطح جهانی تقویت میکند و جایگاهی ویژه در برنامههای ثبت جهانی ایران دارد.
از شومی تا جاذبه گردشگری؛ جغد ماهیخوار نماد پامنار
روستای پامنار در منطقه شهیون دزفول و در حاشیه دریاچه سد دز، میان صخرهها و رشتهکوههای زاگرس، از زیستگاههای متنوع حیاتوحش برخوردار است. این روستا که در فهرست نامزدهای بهترین روستاهای گردشگری ۲۰۲۶ قرار گرفته، امروز بخشی از ظرفیت گردشگری خود را از تنوع زیستی و بهویژه حضور جغد ماهیخوار به دست آورده است.
جغد ماهیخوار از جغدهای بزرگجثه ایران است که بیشتر در نزدیکی منابع آبی زندگی میکند و اگرچه ماهی غذای اصلی آن به شمار میرود، از جانورانی مانند خرچنگ، پرندگان، خزندگان و جوندگان نیز تغذیه میکند. دریاچه سد دز و صخرههای اطراف پامنار شرایط مناسبی برای زیست این گونه فراهم کردهاند.
مشاهده و ثبت این پرنده در منطقه قلعهشاداب دزفول در سالهای گذشته، توجه بیشتری به حضور آن در غرب کشور جلب کرد و به مرور، پامنار به مقصدی برای پرندهنگرها و عکاسان حیاتوحش تبدیل شد. در کنار جغد ماهیخوار، گونههایی مانند عقاب ماهیخوار، باکلان، دلیجه و دیگر پرندگان و پستانداران وحشی نیز در این منطقه مشاهده میشوند.
با افزایش شناخت مردم محلی از نقش جغدها در اکوسیستم و اهمیت آنها در زنجیره غذایی، نگاه سنتی به این پرنده نیز تغییر کرده است؛ پرندهای که زمانی ممکن بود با شومی و بدیمنی پیوند بخورد، اکنون بخشی از سرمایه طبیعی و ظرفیت گردشگری پامنار محسوب میشود.
رشد پرندهنگری در پامنار در عین حال ضرورت حفاظت از زیستگاه را پررنگتر کرده است. آموزش جامعه محلی و قایقداران برای کاهش مزاحمت گردشگران برای حیاتوحش، از اقداماتی است که با هدف پیوند دادن گردشگری و حفاظت دنبال میشود.
داستان جغد ماهیخوار پامنار در واقع روایت تغییر یک نگاه است؛ تغییری که از ترس آغاز شد، با شناخت و آموزش ادامه یافت و امروز به فرصتی برای توسعه گردشگری مسئولانه و حفاظت از طبیعت این روستای زاگرسی تبدیل شده است.
کهنهماسوله در مسیر ارزیابی یونسکو؛ پرونده ثبت جهانی به ایستگاه مهم رسید
در آستانه سفر ارزیاب یونسکو به ماسوله، وضعیت حفاظت، ساماندهی و شواهد باستانشناختی محوطه تاریخی کهنهماسوله مورد پایش میدانی قرار گرفت؛ محوطهای که یافتههای باستانشناختی آن، از جمله شواهد مرتبط با استقرارهای کهن و پیشینه فلزگری، از مستندات مهم پرونده ثبت جهانی «منظر فرهنگی ماسوله» به شمار میرود.
کهنهماسوله به دلیل برخورداری از شواهد ارزشمند باستانشناختی و پیشینه استقرار کهن انسانی، یکی از عناصر مهم در مستندسازی علمی پرونده ثبت جهانی «منظر فرهنگی ماسوله» محسوب میشود. یافتههای حاصل از کاوشهای باستانشناختی این محوطه، اطلاعات قابل توجهی درباره توالی فرهنگی، تداوم زیست انسانی و پیشینه فعالیتهای فلزگری در منطقه ارائه میکند.
همزمان با نزدیک شدن به زمان حضور ارزیاب یونسکو، اقدامات مرتبط با ساماندهی مسیرهای دسترسی، نصب و بهروزرسانی تابلوهای معرفی، حفاظت از عرصهها و حریمهای تاریخی و آمادهسازی محوطه در حال انجام است تا ظرفیتها و اصالت تاریخی ماسوله در جریان ارزیابی میدانی به شکل مطلوب معرفی شود.
پرونده «منظر فرهنگی ماسوله» حاصل سالها مطالعات و پژوهشهای علمی و مستندسازی میراث تاریخی و فرهنگی این منطقه است و ارزیابی میدانی یونسکو یکی از مراحل مهم در مسیر بررسی پرونده به شمار میرود.
براساس برنامه پیشبینیشده، ارزیابی میدانی ماسوله در مهر انجام میشود و نتیجه بررسیها در روند تصمیمگیری کمیته میراث جهانی یونسکو برای ثبت نهایی این اثر مورد توجه قرار خواهد گرفت.
شانهتراش تنکابن؛ نامزد جهانی گردشگری روستایی با الگوی اقتصاد تعاونی
روستای شانهتراش در منطقه ۲هزار تنکابن، پس از بررسی و ارزیابی میان ۱۰۰ روستای کشور، به جمع هشت نامزد نهایی ایران برای حضور در فهرست «بهترین دهکدههای گردشگری» سازمان گردشگری ملل متحد در سال ۲۰۲۶ راه یافت؛ روستایی که توسعه گردشگری را بر پایه مشارکت گسترده مردم، حفاظت از جنگلهای هیرکانی و احیای صنایعدستی بومی دنبال میکند.
شانهتراش در اعماق جنگلهای هیرکانی ۲هزار تنکابن قرار دارد و در سالهای اخیر با تکیه بر ظرفیتهای طبیعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه محلی، مسیر متفاوتی را در توسعه گردشگری روستایی در پیش گرفته است.
پرونده شانهتراش پس از رقابتی نزدیک میان روستاهای کشور توانست تایید وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را دریافت کند و اکنون مراحل نهایی آمادهسازی پرونده برای ارزیابی بینالمللی در حال انجام است. ارزیابی روستاها براساس مجموعهای از شاخصهای تخصصی انجام میشود و پرونده شانهتراش نیز شامل پاسخ به ۴۰ محور اصلی و ارائه ۱۱۴ سند مستند است.
گردشگری پایدار، مشارکت جامعه محلی، حفاظت از محیطزیست، اقتصاد بومی و توسعه زیرساختهای گردشگری از مهمترین محورهای پرونده شانهتراش است.
مشارکت بیش از ۹۰ درصدی مردم در اقتصاد گردشگری
یکی از ویژگیهای شانهتراش، فعالیت شرکت تعاونی توسعه روستایی با مشارکت بیش از ۹۰ درصد مردم بومی روستا است. این تعاونی در سال ۱۳۹۷ با ۱۷ عضو آغاز به کار کرد و با توسعه فعالیتها و ایجاد منافع اقتصادی برای جامعه محلی، شمار اعضای آن افزایش یافت.
در الگوی اقتصادی تعاونی، بخشی از درآمد حاصل از فعالیتهای گردشگری برای توسعه زیرساختها، زیباسازی روستا و تقویت منابع جمعی اختصاص مییابد. ایجاد و توسعه اقامتگاههای بومگردی، راهاندازی خانه خلاق و مرمت نمای خانههای قدیمی از اقداماتی است که در چارچوب این الگو دنبال شده است.
گردشگری تجربهمحور در کنار زندگی روزمره مردم
گردشگری در شانهتراش تنها به اقامت مسافران محدود نیست،تلاش شده گردشگران با بخشی از زندگی و فرهنگ بومی منطقه نیز آشنا شوند. مشارکت در پخت نان و غذاهای محلی، آشنایی با کشاورزی و محصولات ارگانیک، حضور در فعالیتهای روزمره روستایی و تجربه صنایعدستی از جمله برنامههایی است که برای گردشگران فراهم شده است.
خراطی؛ میراثی که با حفاظت از جنگل احیا شده است
شانهتراش از گذشته با هنر خراطی و تولید ابزار و وسایل چوبی شناخته میشود. این هنر در سالهای اخیر با تاکید بر حفاظت از جنگلهای هیرکانی احیا شده است.استادکاران محلی برای تولید شانه، ظروف چوبی و دیگر محصولات سنتی از چوبهای افتاده و فرسوده استفاده میکنند و از قطع درختان زنده برای تامین مواد اولیه خودداری میشود. این شیوه تولید، علاوه بر حفظ یک هنر سنتی، امکان معرفی صنایعدستی روستا به گردشگران و ایجاد درآمد برای جامعه محلی را فراهم کرده است.
تکمیل زیرساختها برای حضور در رقابت جهانی
به نقل از ایرنا، همزمان با آمادهسازی پرونده شانهتراش، اقدامات مختلفی برای ارتقای زیرساختهای روستا در حال اجراست که توسعه پوشش ارتباطی و اینترنت، بهسازی معابر، ساماندهی شبکههای آب و برق، تقویت خدمات بهداشتی و امدادی و ساماندهی مسیرهای طبیعتگردی از جمله آنهاست.
اکنون شانهتراش در انتظار ارزیابی نهایی سازمان گردشگری ملل متحد است؛ ارزیابیای که در صورت موفقیت میتواند این روستای جنگلی تنکابن را در کنار دیگر روستاهای منتخب جهان قرار دهد و تجربه مشارکت مردم محلی در توسعه گردشگری پایدار را به عنوان یکی از الگوهای قابل توجه گردشگری روستایی ایران مطرح کند.