معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با تأکید بر اینکه انتشار مقاله پایان مسیر پژوهش نیست، گفت: ترجمان دانش زمانی موفق است که دانش تولیدشده به تصمیم، سیاست، رفتار یا عمل تبدیل شود و سامانه جدید وزارت بهداشت نیز با بهرهگیری از شاخصهایی مانند آلتمتریکس، امکان مشاهده ابعاد مختلف اثرگذاری علمی، اجتماعی، ترویجی و سیاستی پژوهشها را فراهم میکند.
به گزارش سیناپرس، دکتر شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت امروز در وبینار «از شواهد تا سیاستگذاری سلامت: ترجمان دانش در سیاستگذاری آگاه از شواهد» با اشاره به یکی از گلایههای سیاستگذاران درباره محسوس نبودن نتایج پژوهشها در زندگی و مسائل روزمره مردم، اظهار کرد: اگر مقالهای منتشر شود، اما نتواند تأثیرگذاری لازم را در جامعه، سیاستگذاری و ارائه خدمات سلامت داشته باشد، نمیتوان گفت پژوهش به هدف نهایی خود رسیده است.
وی با بیان اینکه تاثیرگذاری اجتماعی پژوهش، کمک به سیاستگذاری مبتنی بر شواهد و بهبود خدمات سلامت، از جمله نتایجی است که باید در کنار تولید مقاله مورد توجه قرار گیرد، به نمونهای از تأثیرگذاری پژوهش بر سیاستگذاری سلامت اشاره کرد و یادآور شد: یکی از مثالهایی که مطرح میشود، مربوط به یک متخصص غدد اطفال در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان است که در یک مطالعه اولیه و کوچک نشان داده شد تعداد قابل توجهی از نوزادان ایرانی با کمکاری تیروئید مواجه هستند.
آخوندزاده ادامه داد: در صورت انجام غربالگری نوزادان با گرفتن یک قطره خون از پاشنه پا و شناسایی کودکانی که دچار کمکاری تیروئید هستند، میتوان با درمان به موقع، در بلندمدت از بسیاری از محدودیتها و عوارض این بیماری جلوگیری کرد.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت تاکید کرد: اهمیت این موضوع فقط به درمان یک بیماری محدود نمیشود، بلکه اجرای چنین برنامهای میتواند بر بار بیماری در کشور و همچنین هزینههایی که در آینده بر دولت و خانوادهها تحمیل میشود، تأثیر بگذارد.
وی با بیان اینکه پژوهشگران این مطالعه پس از انتشار مقاله کار خود را متوقف نکردند، اضافه کرد: این گروه علاوه بر انتشار مقاله، از طریق اطلاعرسانی و پیگیری نتایج پژوهش، موضوع را به مسئولان وقت وزارت بهداشت منتقل کردند و در نهایت برنامه غربالگری نوزادان به تصویب و اجرا رسید.
آخوندزاده نجات پیدا کردن تعداد قابل توجهی از کودکان از معلولیت و عوارض قابل پیشگیری و در نهایت، بهبود خدمات سلامت را از پیامدهای اجرای این برنامه عنوان کرد و افزود: زمانی که یافتههای پژوهشی به مرحله اجرا میرسند، علاوه بر بهبود خدمات سلامت، فاصله میان دانشگاه و جامعه نیز کاهش پیدا میکند و جامعه متوجه میشود که دانشگاه چه نقشی در حل مسائل آن دارد.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به نقش ترجمان دانش در مقابله با اطلاعات نادرست، خاطر نشان کرد: اگر دانشگاهیان و متخصصان نتوانند با زبان ساده و قابل فهم با جامعه ارتباط برقرار کنند، افراد دیگری این خلأ را پر خواهند کرد و ممکن است اطلاعاتی که از طریق رسانهها و شبکههای ارتباطی به مردم منتقل میشود، با شواهد علمی همخوانی نداشته باشد. برای نمونه، گاهی پخش توصیههایی از رسانه ملی درباره مصرف نکردن برخی مواد غذایی از جمله لبنیات یا شیر مطرح میشود که با شواهد علمی و نگاه پزشکی رایج همخوانی ندارد؛ بنابراین ارتباط مؤثر دانشگاه با جامعه و انتقال ساده و قابل فهم یافتههای علمی، میتواند در مقابله با اطلاعات نادرست نقش مهمی داشته باشد.
آخوندزاده با اشاره به میزان سرمایهگذاری کشور در حوزه پژوهش، یادآور شد: سهم واقعی پژوهش از تولید ناخالص داخلی در حال حاضر حدود ۳دهم درصد است. هرچند این رقم پایین است، اما برای کشوری که یک سال را تحت شرایط جنگی شدید سپری کرده، همین میزان نیز سرمایه قابل توجهی محسوب میشود، ولی باید از سرمایهای که برای پژوهش در کشور اختصاص پیدا میکند، به بهترین شکل استفاده شود و ترجمان دانش قطعا میتواند در این زمینه تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت به ابزارهای ترجمان دانش اشاره کرد و گفت: اگر به مهمترین ابزارهای ترجمان دانش نگاه کنیم، بخشی از آنها همان مواردی هستند که در شاخصهای «آلتمتریکس» نیز مورد توجه قرار میگیرند و به ما کمک میکنند از «خروجی» پژوهش به سمت «پیامد» و «تاثیر» حرکت کنیم. اگر خروجی اولیه پژوهش را مقاله در نظر بگیریم، ترجمان دانش میتواند یک گام فراتر از مقاله بردارد و پژوهش را به سمت دستیابی به پیامد و اثرگذاری واقعی هدایت کند.
آخوندزاده با اشاره به ابزارهای مختلف برای انتقال یافتههای علمی به جامعه و سیاستگذاران، گفت: ویدیوهای آموزشی، پادکستها و سایر ابزارهای ارتباطی میتوانند در انتقال یافتههای پژوهشی و رسیدن به هدف نهایی ترجمان دانش نقش داشته باشند. هدف نهایی این است که پژوهش از مرحله تولید مقاله فراتر رود و بتواند در سیاستگذاری، جامعه و بهبود خدمات سلامت اثر واقعی ایجاد کند.
وی در ادامه با اشاره به ابزارهای مختلف ترجمان دانش، گفت: اگر بخواهیم این ابزارها را به زبان ساده دستهبندی کنیم، برای پزشکان بالینی میتوان از «خلاصه شواهد بالینی» و توصیههای بالینی، برای مدیران از «خلاصههای سیاستی» و برای سیاستگذاران از «فکتشیتها» استفاده کرد. برای بیماران، رسانهها و عموم مردم نیز ابزارهایی مانند پادکستها میتوانند نقش مهمی در انتقال و ترجمان دانش داشته باشند.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به ضرورت تقویت مهارتهای پژوهشگران در استفاده از ابزارهای ترجمان دانش، اظهار کرد: خود من به عنوان فردی که در دانشگاه فعالیت میکنم، در بسیاری از این حوزهها ضعف دارم و به سمت استفاده از ابزارهای ترجمان دانش نرفتهام؛ بنابراین باید این مهارتها در میان پژوهشگران بیش از گذشته تقویت شود.
آخوندزاده با اشاره به روند توجه به ترجمان دانش در نظام ارزیابی دانشگاهها، گفت: خوشبختانه این مسیر در رتبهبندی دانشگاهها از دوره دکتر ملکافضلی آغاز شد و بهتدریج طی یک بازه زمانی نزدیک به ۳۰ سال، موضوع ترجمان دانش در نظام رتبهبندی دانشگاهها پختهتر شد. طی ۵ سال اخیر نیز شاخصهای مرتبط با ابزارهای ترجمان دانش وارد نظامهای ارزشیابی شده است و موضوعاتی مانند شاخصهای رسانهای و اجتماعی نیز در ارزیابیها مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی از ایجاد یک مجله تخصصی در حوزه ترجمان دانش خبر داد و گفت: در معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، با همت دکتر مسگرپور و دکتر جلالنیا، اقدامات لازم برای راهاندازی یک مجله اختصاصی در این حوزه انجام شده است. امیدواریم بخش قابل توجهی از پژوهشهایی که با حمایت مالی وزارت بهداشت و دانشگاهها انجام میشود، در این مجله تخصصی منتشر شود و این اقدام بتواند گام قابل توجهی در توسعه ترجمان دانش باشد.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به انتقادهای مطرحشده درباره نحوه ارزیابی مقالات و اعضای هیات علمی، اظهار کرد: همواره این انتقاد وجود داشته که در هیأتهای ممیزه، بیشتر به تعداد مقالات و استنادات توجه میشود و این سؤال مطرح است که این مقالات چه تأثیری در جامعه داشتهاند. در همان زمان نیز میگفتم که میتوان شاخصهای آلتمتریکس یک مقاله را بررسی کرد؛ زیرا این شاخصها تصویری از میزان توجه و اثرگذاری اجتماعی یک مقاله ارائه میدهند.
آخوندزاده اضافه کرد: اگر مقالهای در شبکههای اجتماعی بازتاب مناسبی داشته باشد، اگر نتایج آن به دستاورد اقتصادی منجر شده و به ثبت اختراع رسیده باشد، اگر از نتایج آن ویدبوهای آموزشی تولید شده باشد یا برای آن راهنما و بسته سیاستی تدوین شده باشد، همه این موارد میتوانند نشان دهنده اثرگذاری پژوهش باشند.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت ادامه داد: بنابراین، مجموعه این شاخصها نشان میدهد که یک مقاله تا چه اندازه توانسته است از مرحله انتشار علمی عبور کند و در عرصههای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و سیاستگذاری اثرگذار باشد.
وی با اشاره به ضرورت دسترسی آسان پژوهشگران و مدیران به این اطلاعات، گفت: اگر بخواهیم چنین ارزیابیهایی را انجام دهیم، در گذشته نیز امکان مراجعه به پایگاههایی مانند اسکوپوس و بررسی وضعیت علمسنجی یک عضو هیأت علمی یا مرکز تحقیقاتی وجود داشت، اما انجام این کار نیازمند جستوجوی جداگانه و بررسی مورد به مورد بود. با راهاندازی سامانه علمسنجی، اطلاعات مختلف در قالب یک داشبورد در اختیار کاربران قرار گرفت و این فرآیند بسیار سادهتر شد.
آخوندزاده از طراحی سامانهای جدید برای نمایش اثربخشی و اثرگذاری پژوهشها خبر داد و اظهار کرد: همین رویکرد در سامانه جدیدی که در مجموعه سامانههای نو قرار میگیرد، دنبال شده است و امیدواریم این سامانه بهزودی ارائه شود.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت در تشریح قابلیتهای این سامانه با اشاره به نمونهای از یک پژوهشگر علوم پایه در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، گفت: ممکن است یک محقق علوم پایه مطالعاتی داشته باشد که در نگاه نخست تصور کنیم ارتباط چندانی با جامعه ندارد، اما وقتی اطلاعات مربوط به اثرگذاری پژوهشهای او را در این سامانه مشاهده کنیم، تصویر متفاوتی به دست میآید.
وی افزود: برای نمونه، در مورد یکی از پژوهشگران علوم پایه دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اثربخشی آکادمیک شامل تعداد استنادات مقالات در کتابها، اثربخشی ترویجی شامل تولید ۱۳۱ ویدیو در یوتیوب از مطالعات او و همچنین شاخصهای دیگری ثبت شده است. بخش عمده این ویدیوها درباره کاربردهای زعفران بوده و بخش قابل توجهی از مطالعات این پژوهشگر نیز بر روی کاربردهای زعفران و مطالعات حیوانی انجام شده است.
وی با اشاره به سایر شاخصهای ثبتشده در این سامانه، گفت: در این نمونه، ۸۳ مورد در ویکیپدیا، سه راهنما، ۱۰ بسته سیاستی و ۵۰ پتنت نیز ثبت شده است.
معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت افزود: در بخش اثربخشی اجتماعی نیز شاخصهایی از جمله ۱۸۳ مورد در ردیت، ۷۶ مورد در بخش اخبار و ۴۱۸ مورد در توییتر ثبت شده و در مجموع ۱۱۳۴ مورد نیز در این بخش گزارش شده است. چنین سامانهای میتواند نشان دهد که یک پژوهش صرفاً در قالب مقاله باقی نمانده و تا چه اندازه توانسته است در عرصههای علمی، ترویجی، سیاستگذاری، اقتصادی و اجتماعی اثرگذار باشد.
آخوندزاده به شاخصهای مربوط به میزان استفاده و بازتاب مقالات در ابزارهای آلتمتریکس اشاره کرد و یادآور شد: در این سامانه علاوه بر رشته تحصیلی پژوهشگر، میتوان درصد مقالات دارای شاخصهای آلتمتریکس و سایر شاخصهای اثرگذاری را نیز مشاهده کرد. امیدواریم این اطلاعات همانند سامانه علمسنجی، در اختیار افرادی که میخواهند درباره پژوهش و دانشگاهها تصمیمگیری کنند، قرار گیرد و بتواند تصویر دقیقتری از عملکرد پژوهشی دانشگاهها ارائه دهد.
به نقل از ایسنا، معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت ادامه داد: این اطلاعات فقط برای مدیران و تصمیمگیران داخل دانشگاهها و وزارتخانه قابل استفاده نیست، بلکه افرادی که درباره تخصیص منابع پژوهشی تصمیم میگیرند نیز میتوانند از آن استفاده کنند؛ برای مثال، سازمان برنامه و بودجه که در زمینه تخصیص بودجه نقش دارد یا مجلس که بودجه کشور را تصویب میکند، میتواند با مشاهده این شاخصها ارزیابی کند که دانشگاهها صرفاً به انتشار مقاله نپرداختهاند و پژوهشهای آنها چه میزان اثرگذاری داشته است. ارائه چنین تصویری میتواند کمک قابل توجهی به حوزه پژوهش کشور و تصمیمگیری درباره حمایت و تخصیص منابع پژوهشی داشته باشد.
آخوندزاده تاکید کرد: ترجمان دانش با انتشار دانش به پایان نمیرسد، بلکه زمانی موفق است که دانش به تصمیم، سیاست، رفتار یا عمل تبدیل شود. این همان مفهومی است که از آن به عنوان ترجمان دانش یاد میکنیم و امیدواریم نسل جوان پژوهشگران کشور بیش از گذشته با این مفهوم و ابزارهای آن آشنا شوند.