باستانشناسان در شهر باستانی آنی (Ani) در شرق ترکیه کتیبه ای تزیینشدهای از دوره سلجوقی کشف کردهاند که نام حضرت محمد (ص) را به خط کوفی در خود جای داده است. این قطعه بخشی از آرامگاه سلجوقی بوده و شواهد تازهای از باورهای مذهبی، سنتهای تدفینی و هنر دوره میانه آناتولی ارائه میدهد.
به گزارش سیناپرس، دوره سلجوقی یکی از دوره های مهم تاریخ ایران، ترکیه و جهان اسلام بهشمار میرود. سلجوقیان که از اقوام ترکتبار آسیای مرکزی بودند، در سده یازدهم میلادی امپراتوری بزرگی را بنیان نهادند که ایران را بهعنوان مرکز اصلی قدرت خود در بر گرفت و سپس با پیروزیهایی همچون فتح آنی در سال ۱۰۶۴ میلادی توسط سلطان آلپ ارسلان و نبرد ملازگرد، نفوذ خود را به آناتولی گسترش دادند. ارتباط ایران و ترکیه در این دوره از طریق انتقال فرهنگ، معماری، هنر اسلامی و سنتهای حکومتی ترکـاسلامی شکل گرفت و زمینه پیدایش حکومتهای بعدی در آناتولی را فراهم ساخت.
به تازگی باستانشناسان در شهر باستانی آنی که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و در شرق ترکیه قرار دارد، سنگ تزیینشدهای از دوره سلجوقی کشف کردهاند که نام حضرت محمد(ص) را به خط کوفی در خود جای داده است.
این یافته، سندی ارزشمند از باورهای مذهبی، سنتهای تدفینی و فرهنگ هنری آناتولی در سدههای میانه ارائه میدهد. سنگ حکاکیشدهای که به نظر میرسد بخشی از یک آرامگاه سلجوقی بوده، در محوطه باستانشناسی آنی واقع در استان کارس (Kars) از خاک بیرون آورده شده و کتیبهای مفصل را نشان میدهد که در آن نام حضرت محمد(ص) در اصل شش بار تکرار شده بود.
این اثر در جریان کاوشهای جاری در گورستان سلجوقی آنی، یکی از سکونتگاههای مهم سدههای میانه نزدیک به مرز کنونی ترکیه با ارمنستان، کشف شده است. وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، مهمت نوری ارسوی، این کشف را اعلام کرد و سنگ را یافتهای مهم از مکانی دانست که ارتباط نزدیکی با آغاز تاریخ اسلامی در آناتولی دارد. کاوشها در این گورستان از سال ۲۰۲۱ آغاز شده است.
بر اساس اعلام وزارت فرهنگ و گردشگری، سنگ باقیمانده ۵۱ در ۲۱ سانتیمتر اندازه دارد و با تکنیک حکاکی برجسته تزیین شده است. در مرکز آن نقش ستاره مانند هشتپر قرار دارد که با کتیبههای کوفی احاطه شده و طرح اصلی نام حضرت محمد (ص) را شش بار در بر میگرفت. با این حال تنها نیمی از سنگ باقی مانده و در نتیجه تنها سه کتیبه همچنان قابل مشاهده است.
پژوهشگران بر این باورند که این قطعه زمانی بخشی از تزیینات معماری یکی از آرامگاههای سلجوقی درون گورستان بوده است. ترکیب کتیبه مذهبی، نقوش هندسی و مهارت سنگتراشی، این یافته را نمونهای مهم از سنتهای هنری و معنوی حضور سلجوقیان در آنی میسازد. ارسوی اظهار داشت که این کشف بازتابدهنده احترام مردم سازنده این بنا به حضرت محمد (ص) در قرون گذشته است.
فراتر از اهمیت تزیینی، باستانشناسان این سنگ را سند فیزیکی مهمی از هویت ترکیـاسلامی آنی و فرهنگ تدفینی شکلگرفته در این سکونتگاه در دوره سلجوقی تحت تاثیر ایران میدانند. کشف این کتیبه در گورستان شواهد بیشتری در اختیار پژوهشگران قرار داده که نشان میدهد چگونه باور مذهبی در معماری و تزیین بناهای تدفینی سدههای میانه گنجانده میشد. استفاده از خط کوفی که شکلی اولیه و زاویهدار از خط عربی است و بهطور گسترده در معماری و هنرهای تزیینی اسلامی به کار میرفت، همچنین نشان میدهد که چگونه بیانهای مذهبی مکتوب بخشی از زبان بصری بناهای سلجوقی شدند.
سنتهای تزیینی مشابه در شماری از بناهای مهم سدههای میانه آناتولی از جمله آرامگاه ماما خاتون در ترجان مربوط به سال ۱۱۹۱ میلادی و مسجد جامع ملطیه مربوط به سال ۱۲۲۴ میلادی دیده میشود. الگوهای قابل مقایسه همچنین با مسجد اشرفاوغلو در بیشهر و مسجد طاهر و زهره در قونیه مرتبط است.
شهر آنی جایگاه ویژهای در تاریخ آناتولی سدههای میانه دارد. این شهر در سال ۱۰۶۴ میلادی به دست سلطان سلجوقی آلپ ارسلان فتح شد؛ رویدادی که نقطه عطفی مهم در گسترش حاکمیت اسلامی در آناتولی بهشمار میرود. شواهد باستانشناسی کشفشده در این مکان پژوهشگران را بر آن داشته تا گورستان سلجوقی آنی را کهنترین گورستان شناختهشده ترکـاسلامی و گورستان شهدا در آناتولی معرفی کنند.
این شهر باستانی همچنین نمونههای مهمی از معماری مذهبی اولیه اسلامی مرتبط با دوره پس از فتح سلجوقی را حفظ کرده است. آنی که زمانی مرکز پررونق سدههای میانه در مسیر راههای تجاری منطقهای بود، بقایای کلیساها، مساجد، استحکامات، کاخها و سازههای دیگری را در خود جای داده که بازتابدهنده توالی فرهنگهای ساکن در این شهر است. اهمیت باستانشناسی و معماری آنی سبب شد این مکان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شود.
برای باستانشناسان، قطعه تازهکشفشده نه صرفاً بهدلیل قدمت، بلکه بهخاطر اطلاعاتی که در تزیینات آن رمزگذاری شده اهمیت دارد. تکرار نام حضرت محمد (ص) پیرامون نقشی هندسی، شواهد ملموسی از پیوند میان ایمان، بیان هنری و معماری تدفینی در دوره سلجوقی ارائه میدهد. با وجود آنکه تنها نیمی از شیء اصلی باقی مانده، این سنگ پیامی مذهبی را که صنعتگران قرون گذشته حکاکی کردهاند حفظ کرده و قطعهای دیگر از شواهد برای درک مردمی است که در یکی از مهمترین شهرهای آناتولی سدههای میانه زندگی میکردند، عبادت مینمودند و مردگان خود را به خاک میسپردند.
مترجم: احسان محمدحسینی