کاهش جایگاه چند دانشگاه شاخص ایران در رتبهبندی شانگهای و حذف نام کشور از رتبهبندی اثرگذاری تایمز، نشانههایی جدی از تضعیف جایگاه بینالمللی آموزش عالی ایران است؛ روندی که در کنار کاهش رشد تولیدات علمی، میتواند زنگ خطری برای مرجعیت علمی کشور باشد.
به گزارش سیناپرس، در سالهای اخیر روند حضور ایران در رتبهبندی جهانی دانشگاهی شاهد رشد کلی از نظر کمی و کیفی بود، روندی که در دو سال اخیر با کندی روبرو شد. هرچند انتظار میرفت که این رویه امسال جبران شود اما شواهد نشان میدهد زنگ خطر بیش از پیش به صدا درآمده است.
کاهش جایگاه چند دانشگاه شاخص ایران در رتبهبندی شانگهای و حذف نام کشور از رتبهبندی اثرگذاری تایمز، نشانههایی جدی از تضعیف جایگاه بینالمللی آموزش عالی ایران است؛ روندی که در کنار کاهش رشد تولیدات علمی، میتواند زنگ خطری برای مرجعیت علمی کشور باشد و ضرورت بازنگری در سیاستهای علمی، حمایت از دانشگاهها و رفع موانع حضور بینالمللی آنها را بیش از گذشته نمایان میکند.
در این گزارش به بررسی دو معیار و رتبهبندی تایمز و شانگهای میپردازیم تا جایگاه واقعی و میزان رشد یا عقبماندگی علمی دانشگاههای کشور از منظر بینالمللی را مشاهده کنیم.
رشد منفی در رتبهبندی شانگهای
در تازهترین رتبهبندی دانشگاههای جهان بر اساس نظام رتبهبندی شانگهای، ایران هم از نظر کیفی و هم کمی، جایگاه اول کشورهای اسلامی را از دست داده است.
بررسی وضعیت دانشگاههای ایرانی در دو سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشاندهنده روندی عمدتاً نزولی است. از میان پنج دانشگاهی که در هر دو سال دارای رتبه هستند، هر پنج دانشگاه با افت جایگاه مواجه شدهاند و هیچکدام بهبود رتبهای نداشتهاند. دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران از بازه رتبهای ۴۰۱–۵۰۰ در سال ۲۰۲۵ به ۵۰۱–۶۰۰ در سال ۲۰۲۶ سقوط کردهاند و یک بازه ۱۰۰تایی پایینتر رفتهاند.
دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز از بازه ۸۰۱–۹۰۰ به ۹۰۱–۱۰۰۰ رسیدهاند. در این میان، دانشگاه تربیت مدرس بیشترین افت را ثبت کرده و از بازه ۷۰۱–۸۰۰ در سال ۲۰۲۵ به ۹۰۱–۱۰۰۰ در سال ۲۰۲۶ رسیده است؛ یعنی دو بازه رتبهای سقوط کرده است.
دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز وضعیت متفاوتی دارد؛ چراکه برای سال ۲۰۲۵ رتبهای برای این دانشگاه درج نشده، اما در سال ۲۰۲۶ در بازه ۸۰۱–۹۰۰ قرار گرفته است؛ بنابراین بر اساس این جدول نمیتوان درباره افت یا رشد رتبه این دانشگاه قضاوت کرد. در مجموع، دادههای جدید از سوی ISC و نظام رتبهبندی شانگهای از کاهش جایگاه نسبی دانشگاههای شاخص ایران در رتبهبندی ۲۰۲۶ حکایت دارد.
تنزل رتبه تولید علم کشور به جایگاه ۱۸
سید مهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم پیش از این در گفتوگویی خبری درباره تنزل رتبه علمی کشور گفته بود: تکلیف ما در برنامه هفتم این است که جایگاه چهاردهم را داشته باشیم پس از تکلیف مان دور شدهایم. رقبای ما به سرعت نرخ تولید مقالات شان بالا رفته است. حدود ۷۷ هزار مقاله در سال داریم و در تولید علم از رتبه شانزدهم به جایگاه هجدهم تنزل پیدا کردیم.
حذف ایران از رتبهبندی تایمز
اما ماجرا تنها به یک رتبهبندی و معیار خاص ختم نمیشود، شواهد نشان میدهد باوجود درخشش دانشگاههای ایران در سالهای اخیر اما نکته مهم و قابل بررسی این است که نام ایران در رتبهبندی سال ۲۰۲۶ حذف شده است؛ در حالی که ایران در فهرست سال ۲۰۲۵ حضور داشت و دانشگاههای ایرانی در برخی شاخصها رتبههای بالایی کسب کرده بودند.
در رتبهبندی اثرگذاری دانشگاههای جهان از سوی تایمز در سال ۲۰۲۵، از میان ۲۵۲۶ دانشگاه از ۱۳۰ کشور، ۳۴ دانشگاه ایرانی حضور داشتند. این رتبهبندی عملکرد دانشگاهها را بر اساس ۱۷ هدف توسعه پایدار سازمان ملل (SDGs) ارزیابی میکند.
این در حالی است که در سال ۲۰۲۶ نام ایران از این رتبهبندی حذف شد و هیچ توضیح مناسب و منطقی نیز در این خصوص از سوی مسئولین ارائه نشده است.
بهروز رسولی، استادیار پژوهشکده جامعه و اطلاعات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و متخصص علمسنجی میگوید: دلیل این اتفاق به اعمال تحریمها بازمیگردد. موسسه تایمز شرکت در این رتبهبندی را منوط به عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری کرد و دانشگاهها باید برای عضویت در این شبکه مبلغی را پرداخت میکردند.
سؤال اینجاست که آیا واقعا هیچ راه جایگزینی برای پرداخت مبلغ چند دلاری نبود تا نام ایران از این رتبهبندی حذف نشود؟
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت دراین باره گفته بود:علت این است که برای حضور در این رتبهبندی، حق عضویت در نظر گرفته شده و چون ایران با تحریمهای مالی مواجه است، هیچ دانشگاهی نمیتواند آن حق عضویت، مثلاً ۲۰۰ دلار، را پرداخت کند. بنابراین، تمام دانشگاههای ایران حذف شدهاند.
توجه به تأکید برنامه هفتم پیشرفت بر بینالمللیشدن دانشگاهها، جذب دانشجوی خارجی و گسترش همکاریهای علمی بینالمللی، حضور دانشگاهها در نظامهای ارزیابی جهانی اهمیت دارد.
رتبهبندی تأثیرگذاری تایمز برخلاف رتبهبندیهای اصلی دانشگاهی، مستقیماً کیفیت آموزش و پژوهش را نمیسنجد، بلکه عملکرد دانشگاهها در زمینههایی مانند اهداف توسعه پایدار، برابری، تنوع و مسئولیت اجتماعی را ارزیابی میکند.
هشدار رئیس فرهنگستان علوم درباره افت جایگاه علمی ایران
مخبر، رئیس فرهنگستان علوم با هشدار نسبت به افت علمی کشور در آخرین نشست خبری فرهنگستان گفت: دانشمندان ما طی ۳۰، ۴۰ سال بعد از انقلاب، ایثارگری و ازخودگذشتگی کردند و با کمترین امکانات، در برخی گرایشها و جریانهای علمی، بهترین دستاوردها را از خودشان نشان دادند.
وی تاکید کرد: به همین دلیل، امروز کشور ما جایگاه قابل قبولی در دنیا دارد و حیف است که این جایگاه مورد پشتیبانی قرار نگیرد. در رتبهبندیهای جهانی، اگر اشتباه نکنم، حداقل دو، سه رتبه را از دست دادهایم. در منطقه نیز برخی کشورها، که فعلاً نمیخواهم نام ببرم، با سرعت بسیار زیادی در حال عبور از ما هستند.
به نقل از دانشجو، در کنار عوامل داخلی، افول اخیر جایگاه علمی ایران را نمیتوان جدا از شرایط دشوار بینالمللی و محدودیتهای تحمیلشده بر کشور تحلیل کرد. از یک سو، ضعف در دیپلماسی علمی، کندی در اصلاح سیاستگذاریها و مقررات، محدودیت در تعاملات و همکاریهای بینالمللی و فاصله گرفتن از روند جهانیشدن آموزش عالی، فرصت حضور مؤثرتر دانشگاههای ایران در شبکههای علمی جهان را کاهش داده است؛ از سوی دیگر، تحریمهای اقتصادی و علمی، محدودیتهای مالی و بانکی، دشواری دسترسی به تجهیزات و منابع علمی و کاهش امکان همکاریهای بینالمللی نیز فشار مضاعفی بر دانشگاهها وارد کرده است.
این شرایط در دوره جنگ اخیر نیز تشدید شد؛ بهگونهای که حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای دانشگاهی و مراکز علمی ایران، خسارت مستقیم به بخشی از ظرفیت علمی کشور وارد کرد و طبیعی است که تداوم چنین فشارهایی بر روند تولید علم، جذب و حفظ نخبگان و حضور بینالمللی دانشگاهها اثرگذار باشد. بنابراین، بررسی افول علمی ایران نیازمند نگاهی همزمان به نارساییهای سیاستگذاری داخلی و فشارهای خارجی، تحریم و جنگ است.