نتایج پنج سال پژوهشهای مشترک و مستمر گروه باستانشناسی دانشگاه تهران و مؤسسه باستانشناسی دانشگاه ورشو لهستان روی بقایای اسکلتهای انسانی گورستان عصر آهن ۲ و ۳ (حدود ۱۱۰۰ تا ۷۵۰ پیش از میلاد) در محوطه قرهتپه سگزآباد، در قالب سه مقاله علمی در نشریات معتبر بینالمللی منتشر شده که تصویر سنتی و فرضیههای پیشین درباره ساختار اجتماعی، رژیم غذایی و میزان تحرک جوامع فلات مرکزی ایران را در آستانه شکلگیری امپراتوری ماد دگرگون میکند.
به گزارش سیناپرس، روابطعمومی دانشگاه تهران اعلام کرد، این پروژه بینالمللی به سرپرستی مشترک دکتر مصطفی ده پهلوان عضو هیأت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه تهران و رئیس هیأت کاوش قرهتپه سگزآباد و پروفسور آرکادیوش سولتیشیاک از دانشگاه ورشو به همراه تیمی از پژوهشگران ایرانی و بینالمللی از جمله جوانا تربیکا، رافائل فتنر، الهام فرنام، مرجان ملابیرامی و زهرا علینژاد انجام شده است.
تغییر در فرضیه کوچروهای دشت قزوین
در دهههای گذشته، به دلیل تمرکز یافتههای باستانشناسی بر گورستانها و کمبود شواهد استقراری واضح، فرضیه غالب این بود که فلات مرکزی ایران در عصر آهن عمدتاً محل زیست دامداران کوچرو بوده است. با این حال، نتایج پژوهشهای ایزوتوپی و استخوانشناختی این تیم مشترک، نشان میدهد که ساکنان قرهتپه در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد، جامعهای یکجانشین، کشاورز دامدار و دارای پیوند عمیق با بومسازگان محلی بودهاند.
سه محور اصلی یافتههای علمی پروژه:
۱. سلامت، تغذیه و آسیبشناسی استخوانی (مطالعه انسان شناسی زیستی)
در بررسیهای استخوانشناسی که بر روی حداقل ۵۲ فرد (شامل ۱۸ مرد، ۹ زن، ۴ بزرگسال با جنسیت نامشخص و ۲۱ نوزاد و کودک) انجام شد، شاخصهای تنش اسکلتی و بیماریهای کهن مورد بررسی قرار گرفت:
- بیماریهای دهان و دندان: شیوع پوسیدگی دندان در سطح افراد حدود ۲۱ درصد ثبت شد که نشاندهنده دسترسی مداوم به کربوهیدراتها و مواد نشاستهای حاصل از کشاورزی است.
- استرسهای فیزیولوژیک: نشانههایی از فقر آهن و کمخونی فیزیولوژیک در طاق جمجمه و سقف حدقه چشم (پوتیک هایپروستوزیس و کریبرا اوربیتالیا) ثبت شد که در بزرگسالان فراوانی بیشتری نسبت به کودکان داشت.
- شواهد تروما و درگیری: در این میان، نشانههایی از تروما ناشی از ضربات با اجسام برنده و کند روی جمجمه دو مرد بالغ و یک زن ثبت شد که گویای وجود تنشهای اجتماعی یا درگیریهای فیزیکی در میان جوامع آن دوره است.
۲. بازسازی رژیم غذایی از طریق تحلیل ایزوتوپهای پایدار (کربن و نیتروژن)
پژوهشگران با آنالیز ایزوتوپهای پایدار کربن و نیتروژن بر روی ۵۳ نمونه عاج دندان انسانی و ۳۰ نمونه حیوانی، به نتایج بیسابقهای دست یافتند. میزان نیتروژن در کلاژن دندانهای ساکنان قرهتپه به طور غیرعادی بالا بود؛ بسیار بالاتر از محوطههای همزمان دیگر در فلات ایران. نویسندگان بر اساس شواهد موجود استدلال میکنند که این مقادیر بالا صرفاً به دلیل مصرف انبوه گوشت نبوده، بلکه بازتابدهنده کشاورزی متمرکز و استفاده گسترده از فضولات و کودهای حیوانی برای تقویت خاک در یک قلمرو جغرافیایی محدود و پرجمعیت در مخروطافکنه آبرفتی دشت قزوین است. این پدیده، گواهی استوار بر یکجانشینی و مدیریت پیشرفته زمین زراعی است. همچنین تفاوت معنادار در مقادیر کربن میان زنان و مردان، نشاندهنده تفاوتهای ظریف در منبع تأمین غلات یا الگوی مصرفی میان جنسیتهاست.
۳. سنجش میزان مهاجرت و خاستگاه جغرافیایی (آنالیز استرانسیم رادیوژنیک)
یکی از پیشرفتهترین بخشهای این پروژه، تحلیل نسبت ایزوتوپ رادیوژنیک استرانسیم در مینای دندان ۶۰ فرد از این گورستان بود تا مشخص شود چه میزان از جمعیت محلی و چه تعداد مهاجر بودهاند.
علاقهمندان و پژوهشگران میتوانند جزئیات دقیق آماری و نمودارهای آزمایشگاهی این پژوهش را در سه مقاله زیر دنبال کنند:
1. Human remains from Qareh Tepe, Iran, 2019
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Farnam, E., Alinezhad, Z., Mollabeirami, M., & Sołtysiak, A. (2019). Human remains from Qareh Tepe, Iran. Journal of Short Reports/University of Warsaw Publications
2. Isotopic Insight Into the Human Diet at Qareh Tepe, Iran, During the Iron Age (c. 1200–750 BCE)
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Fetner, R., Alinezhad, Z., Farnam, E., Mollabeirami, M., & Sołtysiak, A. (2025). Isotopic insight into the human diet at Qareh Tepe, Iran, during the Iron Age (c. 1200–750 BCE). International Journal of Osteoarchaeology.
3. Human Mobility at Qareh Tepe, Iran, During the Iron Age (c. 1200–750 BCE)
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Alinezhad, Z., Farnam, E., & Sołtysiak, A. (2025). Human mobility at Qareh Tepe, Iran, during the Iron Age (c. 1200–750 BCE). Archaeometry.