پایش ۲۴ ساعته شرکت ارتباطات زیرساخت از ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان نشان میدهد دسترسی کاربران ایرانی به ۳۰.۹ درصد این دامنهها با محدودیت مواجه است؛ آماری که به گفته مدیرعامل این شرکت جدا از محدودیتهای ناشی از فیلترینگ داخلی است.
به گزارش سیناپرس، پایش ۲۴ ساعته شرکت ارتباطات زیرساخت از وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان نشان میدهد ۶۹.۱ درصد این دامنهها برای کاربران داخل کشور قابل دسترسی است و دسترسی به ۳۰.۹ درصد دامنهها با محدودیت مواجه است؛ بخش عمده این محدودیتها به سرویسدهندگان خارجی و اختلال در مرحله SSL/TLS مربوط میشود.
در این گزارش به جزئیات این پایش، منشا محدودیتهای دسترسی و سهم عوامل خارجی و داخلی در وضعیت اینترنت کاربران ایرانی میپردازیم.
وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت و وبسایتهای بینالمللی همواره تحت تاثیر مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی از سیاستهای فیلترینگ و محدودیتهای اعمالشده در داخل کشور گرفته تا تحریمها، محدودیتهای سرویسدهندگان خارجی و مشکلات مرتبط با زیرساختهای شبکه در خارج از ایران قرار داشته است.
طی بررسیهای انجام شده، بهزاد اکبری مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت ۸ شهریورماه ۱۴۰۵ با انتشار نتایج پایش ۲۴ ساعت گذشته این شرکت از وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به حدود ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان اعلام کرد که دسترسی به ۳۰.۹ درصد این دامنهها برای کاربران ایرانی با محدودیت مواجه است.
اکبری با اشاره به پایش مستمر وضعیت دسترسی به دامنههای پربازدید جهان در یکی از شبکههای اجتماعی نوشت: «ما به طور ۲۴ ساعته دسترسی به حدود ۷۰۰/۰۰۰ دامنه پربازدید دنیا را بررسی میکنیم در شکل زیر نتایج ۲۴ ساعت گذشته را میبینید: بیش از ۳۰ درصد دامنهها بر روی کاربران ایرانی بسته است، محدودیت ناشی از اثر فیلترینگ را هم به این عدد اضافه کنیم نتیجه آزار دهنده میشود؟!»
پایش ۷۰۰ هزار دامنه برای سنجش دسترسی کاربران ایرانی
بر اساس اینفوگرافی منتشرشده همراه با توضیحات مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت این پایش با هدف بررسی وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان انجام شده است.
نتایج این پایش در یک بازه زمانی ۲۴ ساعته نشان میدهد از مجموع ۷۰۰ هزار دامنه مورد بررسی دسترسی به ۴۸۳ هزار و ۴۱۱ دامنه برای کاربران ایرانی برقرار بوده است. این رقم معادل ۶۹.۱ درصد کل دامنههای بررسیشده است.
در مقابل ۲۱۶ هزار و ۵۸۹ دامنه معادل ۳۰.۹ درصد از کل دامنههای مورد بررسی در زمان پایش با محدودیت دسترسی مواجه بودهاند.
این ارقام در نگاه نخست نشان میدهد تقریبا از هر ۱۰ دامنه پربازدید جهان دسترسی کاربران ایرانی به حدود سه دامنه با محدودیت روبهرو بوده است.
با این حال دادههای اینفوگرافی نشان میدهد تمام این محدودیتها از یک منشا ایجاد نشدهاند و باید میان انواع مختلف محدودیت دسترسی تفکیک قائل شد.
۲۷.۸ درصد دامنهها؛ محدودیت در مرحله SSL/TLS
بزرگترین بخش محدودیتهای شناساییشده در این پایش مربوط به سرویسدهنده خارجی و مرحله SSL/TLS است.
بر اساس دادههای منتشرشده ۱۹۴ هزار و ۶۲۵ دامنه در این دسته قرار گرفتهاند که معادل ۲۷.۸ درصد از کل ۷۰۰ هزار دامنه مورد بررسی است.
SSL/TLS یکی از سازوکارهای اصلی برای برقراری ارتباط امن میان کاربر و وبسایت است. زمانی که کاربر قصد دارد به یک وبسایت متصل شود فرآیند برقراری ارتباط امن و احراز هویت سرویسدهنده از جمله در همین لایه انجام میشود؛ بنابراین قرار گرفتن نزدیک به ۲۸ درصد دامنههای مورد بررسی در دسته محدودیتهای مربوط به سرویسدهنده خارجی و مرحله SSL/TLS بخش قابل توجهی از محدودیتهای مشاهدهشده در دسترسی کاربران ایرانی را تشکیل میدهد.
این رقم به تنهایی بیش از ۹۰ درصد کل دامنههای دارای محدودیت در این پایش را شامل میشود؛ موضوعی که نشان میدهد بخش عمده محدودیت ثبتشده در این ارزیابی در دسته محدودیتهای مرتبط با سرویسدهندگان خارجی و ارتباطات امن وب قرار گرفته است.
سهم ۳.۱ درصدی محدودیتهای شبکه خارجی
دسته دیگری که در اینفوگرافی شرکت ارتباطات زیرساخت به آن اشاره شده محدودیت در شبکه خارجی است.
بر اساس دادههای منتشرشده دسترسی به ۲۱ هزار و ۹۶۴ دامنه در این دسته با محدودیت مواجه بوده است. این تعداد معادل ۳.۱ درصد از کل دامنههای بررسیشده است.
در توضیح این بخش مواردی مانند زیرساخت شبکه، شبکههای توزیع محتوا یا CDN و سایر اجزای شبکه خارجی مورد اشاره قرار گرفتهاند.
به این ترتیب اگر دو دسته محدودیت از سمت سرویسدهنده خارجی در مرحله SSL/TLS و محدودیت در شبکه خارجی در کنار یکدیگر قرار گیرند مجموع آنها به ۲۱۶ هزار و ۵۸۹ دامنه میرسد؛ رقمی که دقیقا با تعداد کل دامنههای دارای محدودیت در این پایش برابر است.
این تفکیک آماری اهمیت دارد چرا که عدد ۳۰.۹ درصد در اینفوگرافی مجموع دامنههایی را نشان میدهد که در فرآیند پایش از دسترس کامل کاربران ایرانی خارج تشخیص داده شدهاند، اما اجزای این عدد بر اساس منشا یا محل بروز محدودیت دستهبندی شدهاند.
یک عدد بزرگ اما با چند منشا متفاوت
یکی از نکات مهم تفاوت میان دامنه دارای محدودیت و دامنه فیلترشده است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی شرکت ارتباطات زیرساخت ۳۰.۹ درصد دامنهها در زمان پایش با محدودیت مواجه بودهاند، اما در توضیحات اکبری تاکید شده است که محدودیتهای ناشی از فیلترینگ نیز جدا از این عدد مطرح است.
اما باید توجه داشت آماری که در اینفوگرافی ارائه شده مستقیما به معنای آن نیست که ۳۰.۹ درصد دامنههای جهان توسط فیلترینگ داخلی مسدود شدهاند بلکه اینفوگرافی وضعیت دسترسی کاربران ایرانی را بر اساس محدودیتهای شناساییشده در مسیر دسترسی نمایش میدهد.
اکبری نیز با اشاره به همین موضوع گفته است که اگر محدودیت ناشی از اثر فیلترینگ نیز به این عدد اضافه شود وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بینالملل دشوارتر خواهد شد؛ بنابراین دادههای منتشرشده را میتوان بخشی از تصویری بزرگتر از وضعیت دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی دانست؛ تصویری که در آن هم عوامل خارجی و هم محدودیتهای داخلی نقش دارند.
نمودار دایرهای چه میگوید؟
در بخش دیگری از اینفوگرافی وضعیت دسترسی ۷۰۰ هزار دامنه در قالب یک نمودار دایرهای نمایش داده شده است.
در این نمودار بزرگترین بخش مربوط به دامنههایی است که برای کاربران ایرانی قابل دسترسی بودهاند. این بخش شامل ۴۸۳ هزار و ۴۱۱ دامنه یا ۶۹.۱ درصد کل دامنههاست.
در مقابل بخش مربوط به دامنههای دارای محدودیت با ۲۱۶ هزار و ۵۸۹ دامنه سهم ۳۰.۹ درصدی دارد.
در ادامه این بخش به دو دسته اصلی تقسیم شده است: ۱۹۴ هزار و ۶۲۵ دامنه با محدودیت از سمت سرویسدهنده خارجی در مرحله SSL/TLS و ۲۱ هزار و ۹۶۴ دامنه با محدودیت در شبکه خارجی.
به این ترتیب نمودار نشان میدهد سهم دامنههای قابل دسترسی همچنان بیش از دو برابر دامنههای دارای محدودیت است اما محدودیت دسترسی به نزدیک به یکسوم کل دامنههای بررسیشده رسیده است.
از ۷۰۰ هزار دامنه بیش از ۴۸۳ هزار دامنه در دسترس است
نمودار ستونی اینفوگرافی نیز همین دادهها را با مقیاس تعداد دامنهها نمایش میدهد. ستون نخست مربوط به دامنههای قابل دسترسی است که با ۴۸۳ هزار و ۴۱۱ دامنه بزرگترین ستون نمودار را تشکیل میدهد.
ستون دوم تعداد کل دامنههای دارای محدودیت را نشان میدهد که ۲۱۶ هزار و ۵۸۹ دامنه است.
دو ستون دیگر نیز اجزای این محدودیت را نمایش میدهند: ستون مربوط به محدودیت شبکه خارجی با ۲۱ هزار و ۹۶۴ دامنه و ستون مربوط به محدودیت سرویسدهنده خارجی و مرحله SSL/TLS با ۱۹۴ هزار و ۶۲۵ دامنه.
این نمایش گرافیکی بهخوبی نشان میدهد که بخش عمده دامنههای محدودشده در دسته دوم یعنی محدودیتهای مربوط به سرویسدهنده خارجی و SSL/TLS قرار گرفتهاند.
چرا SSL/TLS در دسترسی به وبسایتها اهمیت دارد؟
برای درک بهتر این آمار باید توجه داشت که دسترسی به یک وبسایت تنها به برقراری اتصال اولیه به اینترنت محدود نمیشود.
بخش قابل توجهی از خدمات وب امروز از ارتباطات رمزگذاریشده مبتنی بر HTTPS استفاده میکنند. در چنین شرایطی برقراری ارتباط امن میان مرورگر کاربر و سرور وبسایت نیازمند طی شدن فرآیندهای مرتبط با SSL/TLS است.
هرگونه اختلال محدودیت یا عدم امکان برقراری ارتباط در این مرحله میتواند باعث شود کاربر نتواند یک وبسایت را به شکل عادی باز کند حتی اگر خود وبسایت از نظر فنی فعال باشد.
از همین رو شرکت ارتباطات زیرساخت در پایش خود این دسته از مشکلات را جداگانه ثبت کرده است تا مشخص شود محدودیت مشاهدهشده در مسیر دسترسی به یک دامنه در چه سطحی رخ داده است.
پایش مستمر برای ترسیم تصویری واقعی از اینترنت ایران
بررسیها نشان میدهد اهمیت این پایش تنها به یک عدد ۳۰.۹ درصدی محدود نمیشود. بررسی مستمر صدها هزار دامنه میتواند به اپراتور زیرساخت کمک کند تا تغییرات وضعیت دسترسی را در طول زمان شناسایی کند و منشا اختلالها را دقیقتر مورد بررسی قرار دهد.
پایش ۲۴ ساعته همچنین امکان مقایسه وضعیت دسترسی در بازههای مختلف زمانی را فراهم میکند، موضوعی که در شرایطی که دسترسی به برخی خدمات و وبسایتهای بینالمللی ممکن است تحت تأثیر تحریمها، تغییر سیاست سرویسدهندگان یا وضعیت شبکه قرار گیرد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از سوی دیگر تفکیک محدودیتها به دستههای مختلف میتواند به سیاستگذاران و مدیران شبکه کمک کند تا میان اختلالات ناشی از زیرساخت محدودیتهای اعمالشده از سوی سرویسدهندگان خارجی و سایر عوامل تمایز قائل شوند.
۳۰.۹ درصد محدودیت؛ زنگ خطری برای کیفیت دسترسی
بر اساس نتایج این پایش از میان ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان ۴۸۳ هزار و ۴۱۱ دامنه قابل دسترسی بوده و ۲۱۶ هزار و ۵۸۹ دامنه با محدودیت مواجه شدهاند.
در میان دامنههای دارای محدودیت ۱۹۴ هزار و ۶۲۵ مورد معادل ۲۷.۸ درصد کل دامنهها در مرحله SSL/TLS و از سمت سرویسدهنده خارجی محدودیت داشتهاند و ۲۱ هزار و ۹۶۴ دامنه معادل ۳.۱ درصد کل دامنهها با محدودیت در شبکه خارجی، زیرساخت شبکه، CDN و موارد مشابه روبهرو بودهاند.
در نتیجه بر اساس دادههای ارائهشده از سوی شرکت ارتباطات زیرساخت ۳۰.۹ درصد از ۷۰۰ هزار دامنه مورد پایش در زمان بررسی برای کاربران ایرانی دسترسی کامل نداشتهاند.
این آمار البته تنها بخشی از وضعیت کلی دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بینالملل را نشان میدهد، زیرا همانطور که مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت نیز اشاره کرده است محدودیتهای ناشی از فیلترینگ داخلی در این عدد محاسبه نشده و میتواند در ارزیابی نهایی تجربه کاربران از دسترسی به اینترنت جهانی موثر باشد.
دادههای منتشرشده نشان میدهد مسئله دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی صرفا به یک عامل محدود نیست و ترکیبی از تحریمها و محدودیتهای سرویسدهندگان خارجی، وضعیت زیرساختهای شبکه بینالملل و محدودیتهای داخلی میتواند تجربه نهایی کاربران را شکل دهد؛ موضوعی که پایش مستمر و تفکیک دقیق منشا اختلالها را برای ارزیابی واقعی کیفیت دسترسی به اینترنت ضروریتر میکند.
آمار پایش ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان تنها یک عدد درباره وضعیت دسترسی کاربران ایرانی نیست بلکه میتواند هشداری برای سیاستگذاران درباره کیفیت و گستره دسترسی کشور به اینترنت جهانی باشد.
به نقل از برنا، نخستین گام برای تصمیمگیری دقیق تفکیک شفاف میان محدودیتهای ناشی از تحریم و سرویسدهندگان خارجی، اختلالات زیرساختی و محدودیتهای داخلی است. بدون چنین تفکیکی نمیتوان مشخص کرد کدام بخش از مشکل در اختیار سیاستگذاران داخلی است و برای کدام بخش باید از مسیر دیپلماسی فناوری، مذاکره با شرکتهای بینالمللی و راهکارهای فنی چارهاندیشی کرد.
اکنون پرسش مهم این است: اگر محدودیتهای ناشی از تحریم و سرویسدهندگان خارجی را با فیلترینگ داخلی در کنار هم قرار دهیم کاربران ایرانی در نهایت به چه میزان از اینترنت آزاد و جهانی دسترسی دارند؟ و تصمیمگیران کشور برای کاهش این محدودیتها چه در حوزه تحریم و چه در حوزه سیاستهای داخلی چه برنامه عملی و قابل سنجشی دارند؟ و اگر قرار است کیفیت دسترسی به اینترنت بهبود پیدا کند، چه زمانی قرار است نتیجه این تصمیمها در تجربه روزمره کاربران دیده شود؟