تلسکوپ فضایی «نانسی گریس رومن» ناسا با ارزش ۴.۳ میلیارد دلار، در نخستین ساعات روز یکشنبه به وقت محلی آمریکا، با موشک فالکون هوی شرکت اسپیسایکس از مرکز فضایی کندی به فضا پرتاب شد تا مأموریتی پنجساله برای مطالعه انرژی تاریک، ماده تاریک، کهکشانها و سیارات فراخورشیدی را آغاز کند.
به گزارش سیناپرس، تلسکوپ فضایی «نانسی گریس رومن» (Nancy Grace Roman Space Telescope)، جدیدترین رصدخانه فضایی بزرگ ناسا، روز یکشنبه ۳۰ اوت ۲۰۲۶ با استفاده از موشک فالکون هوی اسپیسایکس از مرکز فضایی کندی در فلوریدای آمریکا به فضا پرتاب شد.
این تلسکوپ که هزینه ساخت آن حدود ۴.۳ میلیارد دلار اعلام شده است، با هدف پاسخ به برخی از مهمترین پرسشهای حلنشده در اخترشناسی و کیهانشناسی طراحی شده و قرار است در کنار تلسکوپهای فضایی هابل و جیمز وب، تصویری گستردهتر از جهان ارائه دهد.
رومن پس از پرتاب، مسیر خود را به سوی نقطه لاگرانژی دوم (L2) در فاصله حدود ۱.۶ میلیون کیلومتری زمین آغاز کرده است؛ منطقهای که تلسکوپ فضایی جیمز وب نیز در آن مستقر است. این تلسکوپ برای رسیدن به مقصد خود بیش از سه ماه زمان نیاز خواهد داشت.
مأموریت پنجساله برای مطالعه ساختار کیهان
مأموریت اصلی تلسکوپ رومن پنج سال برنامهریزی شده است، اما ناسا اعلام کرده که این تلسکوپ ممکن است سوخت کافی برای ادامه فعالیت تا پنج سال دیگر نیز در اختیار داشته باشد. طراحی رومن به گونهای انجام شده که در صورت فراهم شدن فناوری لازم، امکان سوختگیری مجدد آن در فضا وجود خواهد داشت.
رومن یک رصدخانه فضایی پیشرفته با ابعادی در حدود یک اتوبوس است که برای انجام مطالعات گسترده در مقیاس کیهانی طراحی شده است. یکی از اهداف اصلی آن، بررسی چگونگی گسترش جهان و شناسایی عواملی است که بر سرعت این انبساط تأثیر میگذارند.
دانشمندان همچنین امیدوارند دادههای این تلسکوپ به درک بهتر ماهیت «ماده تاریک» و «انرژی تاریک» کمک کند؛ دو مؤلفه ناشناخته که بخش عمدهای از محتوای جهان را تشکیل میدهند، اما مستقیماً قابل مشاهده نیستند.
بر اساس برآوردهای کنونی، ماده معمولی شامل ستارهها، سیارات، گاز، غبار و سایر مواد شناختهشده، تنها حدود پنج درصد از محتوای جهان را تشکیل میدهد. ماده تاریک حدود ۲۷ درصد و انرژی تاریک نزدیک به ۶۸ درصد باقیمانده را شامل میشوند.
رصد بیش از دو میلیارد کهکشان
یکی از مهمترین برنامههای علمی تلسکوپ رومن، انجام یک پیمایش گسترده از آسمان است که بیش از یک سال به طول خواهد انجامید و انتظار میرود بیش از دو میلیارد کهکشان را پوشش دهد.
این دادههای عظیم به اخترشناسان امکان میدهد توزیع کهکشانها را در مقیاس وسیع بررسی کرده و با مطالعه تغییرات آنها، اطلاعات دقیقتری درباره سرعت انبساط جهان و نقش انرژی تاریک به دست آورند.
رومن همچنین قادر خواهد بود میلیاردها ستاره و هزاران ابرنواختر را شناسایی کند. گستره دید بسیار وسیع این تلسکوپ یکی از مهمترین ویژگیهای آن محسوب میشود و امکان بررسی بخشهای بزرگی از آسمان را در مدت زمانی بسیار کوتاهتر از تلسکوپهای فضایی نسلهای قبلی فراهم میکند.
جستوجوی هزاران سیاره فراخورشیدی
یکی دیگر از مأموریتهای مهم رومن، جستوجوی سیارات فراخورشیدی؛ یعنی سیاراتی خارج از منظومه شمسی است.دانشمندان انتظار دارند این تلسکوپ هزاران سیاره جدید را شناسایی کند و برای نخستین بار امکان تهیه یک سرشماری آماری گسترده از منظومههای سیارهای مشابه منظومه شمسی را فراهم آورد.
رصد گسترده رومن میتواند سیاراتی را شناسایی کند که بررسی دقیق آنها با تلسکوپهای دیگر امکانپذیر خواهد بود. در چنین شرایطی، تلسکوپ جیمز وب میتواند برای مطالعه جزئیات برخی از این اجرام و بررسی ویژگیهای آنها مورد استفاده قرار گیرد.
رومن؛ مکمل هابل و جیمز وب
تلسکوپ رومن قرار نیست جایگزین هابل یا جیمز وب شود، بلکه برای تکمیل تواناییهای این دو رصدخانه طراحی شده است.
میدان دید رومن بیش از ۱۰۰ برابر گستردهتر از میدان دید تلسکوپ فضایی هابل است؛ در نتیجه میتواند در مدت کوتاهی بخش بسیار بزرگتری از آسمان را بررسی کند.
در مقابل، جیمز وب بیشتر برای مشاهده عمیق و دقیق اجرام دوردست و کمنور طراحی شده است. به همین دلیل، ناسا قابلیتهای این دو تلسکوپ را به یک دوربین با لنز واید و یک لنز زوم تشبیه کرده است؛ رومن نمایی وسیع از کیهان ارائه میدهد و وب میتواند بر اجرام خاص با جزئیات بسیار بیشتر تمرکز کند.
جولی مکانری، دانشمند ارشد پروژه رومن در مرکز پرواز فضایی گادرد ناسا، با اشاره به تفاوت تواناییهای این دو تلسکوپ گفته است که بررسی یک ماه از کهکشان راه شیری با رومن میتواند کاری باشد که انجام آن با هابل حدود یک قرن زمان نیاز داشته باشد.
همکاری چند رصدخانه برای حل معماهای کیهانی
تلسکوپ رومن در سالهای آینده تنها نخواهد بود. دادههای آن در کنار مشاهدات هابل و جیمز وب و همچنین مأموریت فضایی «اقلیدس» آژانس فضایی اروپا و رصدخانه «ورا سی روبین» در شیلی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.ترکیب دادههای این رصدخانهها میتواند به دانشمندان کمک کند تصویری جامعتر از ساختار جهان، شکلگیری و تکامل کهکشانها، سیارات فراخورشیدی و سازوکار انبساط کیهان به دست آورند.
یکی از مزیتهای اصلی رومن، سرعت بالای آن در پیمایش آسمان است. این ویژگی باعث میشود تعداد بسیار زیادی از اجرام آسمانی در مدت نسبتاً کوتاهی شناسایی شوند و سپس تلسکوپهایی مانند جیمز وب بتوانند برای بررسی عمیقتر، روی اهداف منتخب تمرکز کنند.
نامگذاری به یاد «مادر هابل»
تلسکوپ جدید ناسا به افتخار «نانسی گریس رومن»، نخستین اخترشناس ارشد ناسا، نامگذاری شده است. او از چهرههای تأثیرگذار در شکلگیری برنامه تلسکوپهای فضایی ناسا بود و نقش مهمی در توسعه ایده رصدخانههای فضایی ایفا کرد.رومن در سال ۱۹۵۹ به ناسا پیوست و از مدافعان جدی قرار دادن تلسکوپها در خارج از جو زمین بود؛ زیرا جو زمین بخشی از نور و اطلاعات دریافتی از اجرام کیهانی را مختل میکند.
او در سال ۲۰۱۸ و در ۹۳ سالگی درگذشت. اد وایلر، دانشمند بازنشسته ناسا، به دلیل نقش او در شکلگیری برنامه تلسکوپ فضایی هابل، لقب «مادر هابل» را برای نانسی گریس رومن به کار برده بود.
پرتاب زودتر از برنامه و در چارچوب بودجه
پرتاب تلسکوپ رومن تقریباً یک سال زودتر از برنامه زمانی قبلی انجام شده و ناسا اعلام کرده است که پروژه در چارچوب بودجه تعیینشده پیش رفته است.موشک فالکون هوی پس از پرتاب، تلسکوپ را به مسیر موردنظر هدایت کرد. چند دقیقه پس از پرتاب، دو بوستر جانبی موشک با عبور از جو به سمت زمین بازگشتند و در کیپ کاناورال فرود آمدند.
اندکی بعد، تلسکوپ رومن از مرحله بالایی موشک جدا شد و عملیات استقرار آن در مسیر رسیدن به نقطه لاگرانژی دوم آغاز شد.با آغاز این مأموریت، نسل جدیدی از مطالعات گسترده کیهانی وارد مرحله عملیاتی خواهد شد؛ مطالعاتی که میتواند به پرسشهایی درباره منشأ و تکامل ساختارهای کیهانی، ماهیت ماده و انرژی تاریک و فراوانی سیارات خارج از منظومه شمسی پاسخهای تازهای ارائه کند.
تلسکوپ فضایی رومن در صورت موفقیت کامل مأموریت، به یکی از مهمترین ابزارهای اخترشناسان برای مطالعه جهان در مقیاس وسیع تبدیل خواهد شد و در کنار هابل و جیمز وب، نسل تازهای از اکتشافات نجومی را رقم خواهد زد.
مترجم:ندا جوادهراتی