از نانوسیلیس مورد استفاده در بتن، رنگ و کشاورزی تا سیلیکای مورد نیاز صنعت لاستیک؛ یک مجموعه دانشبنیان ایرانی در حال توسعه زنجیرهای از نانومواد و مواد پیشرفته برای کاهش وابستگی به واردات است؛ مسیری که حالا با هدف ورود به بازار خاورمیانه دنبال میشود.
به گزارش سیناپرس، مجتمع فناوریهای نوین فدک با توسعه و تولید نانوسیلیس در گریدهای کشاورزی، صنعتی و رنگ، تلاش میکند یکی از پرکاربردترین نانومواد را برای نیازهای متنوع صنایع داخلی بومیسازی کند. این مجموعه دانشبنیان همزمان توسعه گرانول سیلیکا برای صنعت لاستیک و نانوپیگمنتهای پایه اکسید آهن را دنبال میکند و با راهاندازی کارخانهای در شمال کشور، چشمانداز خود را از تأمین بازار ایران به حضور در بازار خاورمیانه گسترش داده است.
نانوسیلیس ایرانی در مسیر صنعتیشدن
تولید مواد پیشرفته شیمیایی یکی از حلقههای کمتر دیدهشده اما بسیار مهم در زنجیره توسعه صنعتی است. بسیاری از محصولاتی که در صنایع مختلف مورد استفاده قرار میگیرند، برای رسیدن به عملکرد مطلوب به مواد اولیهای نیاز دارند که ویژگیهای فنی آنها باید با دقت کنترل شود. نانومواد نیز در همین دسته قرار میگیرند؛ موادی که تغییرات کوچک در اندازه، ساختار و ویژگیهای سطحی آنها میتواند کاربرد نهایی را بهطور قابلتوجهی تغییر دهد.
مجتمع فناوریهای نوین فدک فعالیت خود را بر توسعه همین دسته از مواد پیشرفته متمرکز کرده است. این مجموعه از چند شرکت دانشبنیان تشکیل شده و مدل فعالیت آن بر این اساس است که هر ایده فناورانه پس از عبور از مراحل تحقیق و توسعه و رسیدن به قابلیت تجاریسازی، در قالب یک ساختار حقوقی مستقل به مسیر تولید وارد شود.
فخاری، مدیرعامل شرکت فناوریهای نوین فدک، درباره این مدل توضیح میدهد که پس از بلوغ یک فناوری، سرمایهگذاران وارد پروژه میشوند و برای محصول مورد نظر یک شرکت یا کارخانه مستقل شکل میگیرد. به گفته او، این مجموعه تاکنون موفق به راهاندازی شش کارخانه شده و بخشی از این واحدها پس از رسیدن به مرحلهای که دیگر نیاز جدی به توسعه تحقیقاتی نداشتهاند، به سرمایهگذاران واگذار شدهاند.
در حال حاضر سه شرکت دانشبنیان زیرمجموعه این گروه فعالیت میکنند که تمرکز اصلی آنها بر تولید نانومواد در سه حوزه کشاورزی، صنعتی و رنگ است. در کنار این محصولات، پروژه توسعه نانوپیگمنتهای پایه اکسید آهن نیز در دستور کار قرار دارد؛ مادهای که میتواند در صنایع رنگ، پوشش و مستربچ کاربرد داشته باشد.
نانوسیلیس؛ مادهای با کاربردهای گسترده
یکی از محصولات اصلی این مجموعه، نانوسیلیس یا نانوپودر دیاکسید سیلیکون است. نانوسیلیس از جمله نانوپودرهای پرمصرف در جهان بهشمار میرود و دلیل این گستردگی کاربرد را میتوان در انعطافپذیری ویژگیهای آن جستوجو کرد.
با تغییر ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی نانوسیلیس، میتوان گریدهایی تولید کرد که برای کاربردهای تخصصی متفاوت مناسب باشند. همین قابلیت موجب شده است یک ماده واحد، در صنایعی مانند ساختمان، رنگ، کشاورزی و حتی لاستیک مورد توجه قرار گیرد.
یکی از مهمترین کاربردهای این ماده، صنعت بتن است. افزودن گرید مناسب نانوسیلیس به ترکیبات بتن میتواند به بهبود ساختار و افزایش مقاومت مکانیکی آن کمک کند. این ویژگی بهویژه در پروژههایی که بتن باید در برابر بارهای سنگین یا شرایط محیطی دشوار مقاومت کند، اهمیت پیدا میکند.
در چنین کاربردهایی، نانوسیلیس میتواند بخشی از راهکار تولید بتنهای با عملکرد بالا باشد؛ موضوعی که برای زیرساختهای عمرانی، سازههای شهری و پروژههایی که دوام بالای مصالح در آنها اهمیت دارد، قابل توجه است.
اما بتن تنها مقصد نانوسیلیس نیست. صنعت رنگ یکی دیگر از بازارهای مهم این ماده محسوب میشود. در این صنعت، نانوسیلیس میتواند بهعنوان یک افزودنی برای اصلاح رفتار رئولوژیکی رنگ مورد استفاده قرار گیرد و برخی ویژگیهای فیزیکی آن را بهبود دهد.
افزایش مقاومت در برابر رطوبت و خوردگی از جمله مزایایی است که برای استفاده از نانوسیلیس در رنگها مطرح میشود. این ویژگی در رنگهای صنعتی و پوششهای محافظ اهمیت زیادی دارد، زیرا دوام پوشش میتواند نقش مستقیمی در طول عمر قطعات و سازههای تحت پوشش داشته باشد.
رنگهای ترافیکی نیز از دیگر حوزههای کاربرد این ماده هستند. این رنگها در معرض رفتوآمد مداوم خودروها، اصطکاک و تغییرات جوی قرار دارند و به همین دلیل باید از مقاومت سایشی و دوام مناسبی برخوردار باشند. استفاده از افزودنیهای نانویی میتواند در ارتقای این ویژگیها مؤثر باشد.
نانوسیلیس در خدمت کشاورزی
کاربرد نانوسیلیس به صنایع ساختمانی و رنگ محدود نمیشود و بخشی از تولید این مجموعه برای استفاده در حوزه کشاورزی طراحی شده است.
یکی از مشکلات رایج در نگهداری و حملونقل کودهای کشاورزی، بهویژه در مناطق گرم و مرطوب، ایجاد کلوخه است. رطوبت میتواند باعث چسبیدن ذرات کود به یکدیگر شود و در نتیجه، مادهای که در ابتدا روان و قابل استفاده بوده، به تودههای فشرده تبدیل شود.
این مسئله علاوه بر دشوارکردن مصرف کود، میتواند فرایند جابهجایی و توزیع آن را نیز مختل کند. نانوسیلیکا با ویژگیهای ضدکلوخهشدن میتواند به حفظ روانی و قابلیت استفاده از این مواد کمک کند.
به این ترتیب، گرید کشاورزی نانوسیلیس فدک با هدف پاسخگویی به یکی از مشکلات عملیاتی صنعت کود طراحی شده است؛ کاربردی که نشان میدهد فناوری نانو الزاماً به محصولات پیچیده و تجهیزات پیشرفته محدود نمیشود و گاهی یک تغییر در ویژگیهای یک ماده میتواند مسئلهای کاملاً روزمره در یک صنعت را حل کند.
گام بعدی؛ بومیسازی گرانول سیلیکا برای صنعت لاستیک
یکی دیگر از پروژههای مهم مجتمع فدک، تولید گرانول سیلیکا برای صنعت لاستیک است. سیلیکا یکی از مواد پرکاربرد در این صنعت محسوب میشود و در تولید محصولات لاستیکی برای بهبود برخی ویژگیهای مکانیکی و عملکردی مورد استفاده قرار میگیرد.
با وجود ظرفیت قابلتوجه صنعت لاستیک در ایران، بخش عمده گرانول سیلیکای مورد نیاز این صنعت تاکنون از خارج تأمین شده است. همین وابستگی، تولیدکنندگان داخلی را در برابر محدودیتهای واردات، تحریمها و نوسانات زنجیره تأمین آسیبپذیر میکند.
فدک برای حل این مسئله، پروژهای را با هدف دستیابی به دانش فنی تولید سیلیکای گرید لاستیک آغاز کرده است. به گفته مدیرعامل این مجموعه، فرایند توسعه فناوری به مرحله بلوغ رسیده و جزئیات فنی و پیچیدگیهای فرایند تولید مورد بررسی و مهندسی قرار گرفته است.
گام بعدی، ساخت یک مجتمع صنعتی بزرگ برای تولید این ماده است. این طرح با همکاری بخش خصوصی در شمال کشور دنبال میشود و هدف آن فقط تأمین نیاز بازار داخلی نیست.
فدک قصد دارد این مجتمع را به یک مرکز تأمین منطقهای تبدیل کند. از نگاه این مجموعه، نبود یک نمونه مشابه با ظرفیت قابل توجه در منطقه خاورمیانه میتواند فرصتی برای صادرات ایجاد کند. به این ترتیب، پروژهای که در ابتدا با هدف کاهش وابستگی به واردات آغاز شده، میتواند در صورت تحقق ظرفیتهای پیشبینیشده، به بستری برای حضور ایران در بازار مواد اولیه صنایع لاستیک منطقه نیز تبدیل شود.
دشوارترین مرحله، ساخت کارخانه نیست؛ جلب اعتماد صنعت است
تولید یک ماده پیشرفته تنها بخشی از مسیر تجاریسازی است. حتی اگر یک فناوری از نظر فنی به بلوغ رسیده باشد، تا زمانی که مصرفکنندگان صنعتی آن را نپذیرند، نمیتوان از موفقیت تجاری آن سخن گفت.
فخاری یکی از مهمترین موانع پیش روی تولیدکنندگان داخلی را «فرهنگ سنتی صنعت» میداند. به گفته او، هنوز در بخشی از بازار این تصور وجود دارد که محصول ایرانی الزاماً کیفیت پایینتری نسبت به نمونه خارجی دارد.
این نگاه میتواند روند جایگزینی مواد وارداتی با محصولات داخلی را کند کند. در شرایطی که صنایع برای سالها از یک تأمینکننده خارجی خرید کردهاند، تغییر تأمینکننده به معنی تغییر فرایندهای ارزیابی، آزمون محصول و اطمینان از ثبات کیفیت است. طبیعی است که بسیاری از مجموعههای صنعتی برای چنین تغییری با احتیاط رفتار کنند.
با این حال، مدیرعامل فدک معتقد است تولیدکنندگان داخلی نیز در تغییر این ذهنیت مسئولیت دارند. بهبود مستمر کیفیت، رعایت استانداردها، ارائه خدمات فنی و ایجاد اطمینان در مشتری میتواند بهتدریج نگاه صنعت را تغییر دهد.
موضوع قیمت نیز یکی دیگر از چالشهاست. از یک سو، تولیدکننده داخلی باید مزیت اقتصادی مناسبی نسبت به محصول وارداتی داشته باشد؛ اما از سوی دیگر، انتظار کاهش قیمت بسیار شدید میتواند فشار زیادی بر تولیدکننده وارد کند.
به گفته فخاری، تجربه این مجموعه نشان داده است که بخشی از مشتریان صنعتی، بهویژه شرکتهایی که دغدغه توسعه تولید داخلی دارند، پس از آزمون و اطمینان از کیفیت محصول ایرانی به همکاری بلندمدت روی میآورند. این فرایند ممکن است زمانبر باشد، اما تجربه فدک نشان داده است که جایگزینی محصول داخلی با نمونه خارجی امکانپذیر است.
از خودکفایی تا بازار منطقه
مسیر مجتمع فناوریهای نوین فدک نشان میدهد بومیسازی مواد اولیه پیشرفته تنها به معنای جایگزینکردن یک محصول وارداتی نیست. ایجاد دانش فنی، طراحی فرایند تولید، تربیت نیروی متخصص، جذب سرمایه و راهاندازی کارخانه، مجموعهای از حلقههای بههمپیوسته برای شکلگیری یک زنجیره صنعتی جدید هستند.
تولید نانوسیلیس در گریدهای مختلف برای صنایع بتن، رنگ و کشاورزی، توسعه نانوپیگمنتهای پایه اکسید آهن و حرکت به سمت تولید گرانول سیلیکا برای صنعت لاستیک، بخشی از این مسیر را تشکیل میدهد.
در این میان، مدل تجاریسازی فدک نیز بر ایجاد شرکتها و کارخانههای مستقل برای فناوریهای بهبلوغرسیده استوار است؛ مدلی که میتواند امکان ورود سرمایهگذاران بخش خصوصی به پروژههای فناورانه را افزایش دهد و هر فناوری را از مرحله تحقیق و توسعه تا تولید صنعتی دنبال کند.
اگر مجتمع تولید سیلیکای گرید لاستیک در شمال کشور مطابق برنامه توسعه یابد، پروژه فدک میتواند از یک طرح خودکفایی صنعتی فراتر رود و به یک ظرفیت صادراتی منطقهای تبدیل شود. در این صورت، مسیر مادهای که امروز برای تأمین نیاز صنایع داخلی توسعه داده میشود، میتواند به بازار کشورهای همسایه نیز امتداد پیدا کند.
به نقل از نانو ایران، در نهایت، تجربه فدک یک پیام روشن برای توسعه مواد پیشرفته در کشور دارد: خودکفایی صرفاً با تولید یک ماده در آزمایشگاه اتفاق نمیافتد. دانش فنی باید به فرایند صنعتی، فرایند صنعتی به کارخانه و کارخانه به محصولی باکیفیت و قابل اعتماد برای مشتری تبدیل شود. پس از آن است که جایگزینی واردات و حرکت به سمت صادرات معنا پیدا میکند.
فدک اکنون این مسیر را از نانوسیلیس و دیگر نانومواد آغاز کرده است؛ مسیری که هدف آن فقط تولید بیشتر نیست، بلکه ساختن مجموعهای از ظرفیتهای فناورانه مستقل است که بتوانند بخشی از نیاز صنایع ایران را تأمین و در مرحله بعد، راه خود را به بازار منطقه باز کنند.