امروز «روز جهانی پشه» است و به همین مناسبت به یافتههای جدید و جالبی درباره این حشرات کوچک میپردازیم که میتوانند قاتلان بزرگی باشند. پشهها ممکن است کوچک باشند اما مسئول شیوع برخی از کشندهترین بیماریهای شناختهشده برای بشر هستند. نیش برخی از این موجودات کوچک میتواند انسانها را بیمار کند و حتی آنها را به کام مرگ بکشاند.
به گزارش سیناپرس، «روز جهانی پشه»(World Mosquito Day) هر سال در روز ۲۰ اوت گرامی داشته میشود تا آگاهی را درباره بیماریهای قابل انتقال از پشه و اقداماتی که همه ما میتوانیم برای پیشگیری از آنها انجام دهیم، افزایش دهد. این روز به افزایش آگاهی درباره تهدید مداوم بیماریهای قابل انتقال توسط یکی از کوچکترین و کشندهترین قاتلان جهان کمک میکند که با نیش خود به مرگومیر انسانهای بسیاری منجر شدهاند.
این روز هر سال به یاد «سر رونالد راس»(Sir Ronald Ross) پزشک بریتانیایی که در سال ۱۸۹۷ ارتباط بین پشهها و انتقال مالاریا را نشان داد، گرامی داشته میشود. این کشف، انقلابی را در درک جمعی ما از مالاریا پدید آورد و به حرکت کردن به سمت پیشگیری و درمان کارآمدتر این بیماری انجامید.
تاریخچه و اهمیت روز جهانی پشه
سر رونالد راس، جراح ارتش بریتانیا بود که در هند کار میکرد. او در سال ۱۸۹۷ انگلهای مالاریا را در روده یک پشه آنوفل ماده شناسایی کرد که از یک بیمار آلوده تغذیه کرده بود. این یافته برای اولین بار ثابت کرد که پشهها مالاریا را بین انسانها منتقل میکنند.
راس به خاطر این کشف، جایزه نوبل پزشکی را در سال ۱۹۰۲ دریافت کرد و ۲۰ اوت را به عنوان روز جهانی پشه اعلام کرد تا ارتباط بین پشهها و بیماریها را به طور جدی در آگاهی عمومی حفظ کند.
بیش از یک قرن بعد، این روز همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است زیرا بیماریهای قابل انتقال از پشه هنوز هم سالانه جان بیش از یک میلیون نفر را میگیرند و پشهها را از نظر تلفات انسانی به کشندهترین حیوان روی کره زمین تبدیل میکنند.
بیماریهای قابل انتقال از پشه
به نقل از آرتمیس هاسپیتالز، بیماریهای قابل انتقال از پشه، عفونتهایی هستند که از طریق نیش پشه آلوده به انسان منتقل میشوند. هنگامی که پشه از انسان یا حیوان آلوده تغذیه میکند، عامل بیماریزا را میگیرد و میتواند آن را به مورد بعدی که نیش میزند منتقل کند و به این ترتیب، بیماری را به سرعت در جوامع گسترش دهد.
پشههای ماده برای پرورش تخمهای خود به خون نیاز دارند و در طول این فرآیند تغذیه، ویروسها یا انگلها منتقل میشوند. پشهها با توجه به گونه خود میتوانند انواع عوامل بیماریزا را حمل و منتقل کنند. به همین دلیل است که مناطقی با گونههای متفاوت پشه اغلب شاهد شیوع همزمان چندین بیماری به ویژه در فصل بارندگیهای موسمی هستند.
بیماران اغلب تصور میکنند که نیش پشه بیضرر است؛ مگر این که به طور قابل مشاهدهای متورم شود یا برای چند روز خارش داشته باشد. پشههایی که تب دنگی و مالاریا را منتقل میکنند، اغلب نیشهایی را به جا میگذارند که کاملاً عادی به نظر میرسند. پس اگر پس از قرار گرفتن در یک منطقه پرخطر ناگهان تب کردید، منتظر نمانید تا نیش غیرعادی به نظر برسد و سپس آزمایش دهید.
پشهها چیزی بیش از یک مزاحم فصلی هستند. آنها میتوانند ویروسها و انگلهایی را در نیش خود حمل کنند که بیماریهای جدی را گسترش میدهند. دانستن این که کدام بیماریها توسط پشه منتقل میشوند، کمک میکند تا علائم را زود تشخیص دهیم و اقدامات پیشگیرانه را آغاز کنیم.
۱. مالاریا
مالاریا توسط انگلهای «پلاسمودیوم»(Plasmodium) ایجاد میشود و از طریق نیش پشههای «آنوفل»(Anopheles) ماده انتقال مییابد. این بیماری معمولاً به تب بالا، لرز و علائمی شبیه به آنفلوانزا منجر میشود و در صورت عدم درمان سریع به ویژه در کودکان خردسال و زنان باردار میتواند تهدیدکننده زندگی باشد.
۲. تب دنگی
تب «دنگی»(Dengue) توسط ویروس دنگی ایجاد میشود و توسط پشههای «آئدس»(Aedes) که معمولاً در طول روز نیش میزنند، انتقال مییابد. این بیماری به تب بالا، درد شدید بدن و در برخی موارد به خونریزی شدیدی منجر میشود که به بستری شدن در بیمارستان نیاز دارد.
۳. چیکونگونیا
«چیکونگونیا»(Chikungunya) نیز توسط پشههای آئدس منتقل میشود و به دلیل ایجاد درد شدید مفاصل شناخته شده است که میتواند هفتهها یا حتی ماهها پس از رفع عفونت اولیه ادامه یابد.
۴. زیکا
ویروس «زیکا»(Zika) معمولاً علائم خفیفی را مانند تب و بثورات پوستی ایجاد میکند اما عفونت در دوران بارداری میتواند به نقصهای مادرزادی جدی منجر شود و همین امر، پیشگیری را به ویژه برای مادران باردار مهم میکند.
۵. انسفالیت ژاپنی
«التهاب مغز ژاپنی» یا «انسفالیت ژاپنی»(Japanese Encephalitis) یک عفونت ویروسی است که مغز را تحت تأثیر قرار میدهد. این عفونت توسط پشههای «کولکس»(Culex) منتقل میشود که اغلب در نزدیکی شالیزارهای برنج و آبهای راکد مناطق روستایی یافت میشوند. این بیماری میتواند عوارض عصبی شدیدی را به ویژه در کودکان ایجاد کند.
در ادامه به پژوهشهای جدیدی میپردازیم که ویژگیهای جالبی را در پشهها یافتهاند.
پشهها حس بویایی عجیبی دارند
به نقل از وبسایت رسمی دانشگاه بوستون، اگر تاکنون از سر تا پای خود را به اسپری دفع حشرات آغشته کردهاید اما همچنان احساس میکنید که یک جاذب پشه هستید، جای تعجب وجود ندارد زیرا پشهها در پیدا کردن انسانها برای نیش زدن بسیار ماهر هستند. یکی از عوامل کلیدی این قدرت فوقالعاده، حس بویایی قوی آنهاست.
بوها برای انسانها توسط جریانی از ارتباطات که از بینی آغاز میشود، در مغز ثبت میشوند. بینی با سلولهای خاصی به نام نورونهای حسی بویایی پوشیده شده است. این نورونها که گیرندههای حسی قابل تحریک توسط بو را در خود جای دادهاند، به عنوان آشکارسازهای بو و پیامرسان به مغز عمل میکنند.
پژوهش دانشمندان «دانشگاه بوستون»(Boston University) نشان میدهد که سیستم بویایی پشههای آئدس بسیار متفاوت سازماندهی شده است؛ به طوری که چندین گیرنده حسی در یک نورون قرار دارند. این سیستم بویایی منحصربهفرد و تخصصی میتواند توضیح دهد که چرا پشهها در بو کشیدن انسانها برای نیش زدن بسیار خوب هستند.
پشهها چگونه تصمیم میگیرند به ما حمله کنند؟
به نقل از ساینسدیلی، دانشمندان سرانجام کشف کردند که پشهها چگونه تصمیم میگیرند به کجا پرواز کنند و چرا تصمیم میگیرند به ما حمله کنند.
دانشمندان «موسسه فناوری جورجیا»(Georgia Tech) دریافتند که این کار با دنبال کردن یکدیگر انجام نمیشود. در عوض، هر پشه به طور مستقل به نشانههای بصری و کربن دیاکسید واکنش نشان میدهد و وقتی هر دو سیگنال با هم همسو میشوند، روی انسان تمرکز میکند.
این پژوهش نشان میدهد که رنگهای تیره و کربن دیاکسید در کنار هم قویترین جاذبه را ایجاد میکنند و باعث ایجاد رفتار هجومی و گزش میشوند.
بررسی این گروه پژوهشی نشان میدهد که پشهها به دلیل دنبال کردن یکدیگر جمع نمیشوند؛ بلکه هر کدام به طور مستقل به نشانههای محیطی پاسخ میدهند اما در نهایت در یک مکان و در یک زمان جمع میشوند. پشهها به جای دنبال کردن یک رهبر، سیگنالها را دنبال میکنند و اتفاقاً به همان نقطهای میرسند که بقیه رسیدهاند. آنها کپیهای خوبی از یکدیگر هستند.
چرا پشهها بعضی افراد را بیشتر نیش میزنند؟
به نقل از مجله اسمیتسونیان، تخمین زده میشود که حدود ۲۰ درصد از مردم، لذت ویژهای برای پشهها دارند و بیشتر اوقات توسط پشهها گزیده میشوند. هنوز نمیتوان عوامل قطعی را در انتخاب انسانها توسط پشهها مشخص کرد اما برخی از آنها به شرح زیر هستند.
۱. گروه خونی. از آنجا که پشهها ما را نیش میزنند تا پروتئینها را از خون ما برداشت کنند، جای تعجب نیست که گروه خونی برای آنها مهم باشد. برخی از پژوهشگران میگویند که ممکن است برخی از گروههای خونی برای پشهها اشتهاآورتر از سایرین باشند.
۲. ورزش. پشهها با بو کردن یک ترکیب شیمیایی از بوها که میتواند شامل اسید لاکتیک، آمونیاک و سایر مواد دفعشده از عرق انسان باشد، قربانیان خود را در فاصله نزدیکتر پیدا میکنند و همچنین، به افرادی با دمای بدن بالاتر جذب میشوند. از آنجا که ورزش سنگین به افزایش تجمع اسید لاکتیک و گرما در بدن میانجامد، احتمالاً باعث میشود که شخص در معرض دید حشرات قرار بگیرد.
۳. گرما. گرما میتواند پشهها را به خود جذب کند و دمای بدن در هدایت حشرات نقش دارد، اما میتوان مکانیسمهایی را که پشهها برای حس کردن گرما استفاده میکنند، خاموش کرد.
۴. باکتری پوست. برخی از پژوهشها نشان دادهاند انواع و حجم خاص باکتریهایی که به طور طبیعی روی پوست انسان زندگی میکنند، بر جذابیت ما برای پشهها تأثیر میگذارند.
۵. طعم. پژوهشگران «دانشگاه ییل»(Yale University) در سال ۲۰۲۴ کشف کردند که طعمهای گوناگون ممکن است بر گزش، تغذیه و حتی تخمگذاری پشهها تأثیر بگذارند. آنها دریافتند که وجود ترکیبات خاصی در عرق انسان باعث میشود پشهها بیشتر گزش کنند. این در حالی بود که سایر ترکیبات تلخ، رفتار تغذیهای را سرکوب میکردند. آنها دریافتند که مجموعهای از ترکیبات نیز بر رفتار تأثیر میگذارد.
۶. الکل. مالاریا و مصرف الکل هر دو از مشکلات بزرگ سلامت عمومی هستند. مصرف الکل در بسیاری از کشورها رو به افزایش است و با توجه به گسترش تلاشها برای مدیریت مالاریا، درک ارتباط بین مالاریا و مصرف الکل بسیار مهم میشود. پژوهشی که سال ۲۰۱۰ در مجله «PLOS ONE» به چاپ رسید، نشان داد که فقط یک لیتر آبجو میتواند بدن را برای پشهها جذابتر کند.
۷. بارداری. بسیاری از پژوهشها نشان دادهاند که زنان باردار تقریباً دو برابر بیشتر از سایر زنان مورد گزش پشهها به ویژه گونههای ناقل مالاریا قرار میگیرند.
۸. رنگ لباس. پژوهشی که سال ۲۰۲۲ توسط دانشمندان «دانشگاه واشنگتن»(University of Washington) انجام شد، نشان داد پوشیدن لباسهایی با رنگهای برجسته مانند مشکی، قرمز، نارنجی، فیروزهای ممکن است پیدا کردن انسان را برای پشهها آسانتر کند.
۹. ژنتیک. به طور کلی، عوامل ژنتیکی زمینهای صرف نظر از این که از طریق گروه خونی، متابولیسم یا سایر عوامل بیان شوند، عامل اصلی در جذابیت انسانها برای پشهها هستند. پژوهشگران «دانشکده بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن»(LSHTM) در پژوهش سال ۲۰۱۵ خود دریافتند برخی از بوهای بدن که پشهها حس میکنند، ممکن است پایه ژنتیکی داشته باشند.
به نهقل از ایسنا، کمپینهای آگاهیبخشی معمولاً بر درمان تمرکز دارند اما پیشگیری ابزار قدرتمندتری است. با اقدامات اولیه مانند خالی کردن زیرگلدانی یا تعمیر توری پارهشده پنجره میتوان از بیشتر موارد تب دنگی و مالاریا به سادگی جلوگیری کرد.