کشاورزی ایران با وجود ظرفیت بالقوه تولید، همچنان با شکاف جدی عملکرد روبهروست؛ بهطوری که ظرفیت تولید گندم حدود ۳۰ میلیون تن برآورد میشود، اما تولید واقعی در بهترین شرایط به ۱۳ تا ۱۴ میلیون تن میرسد. یک کارشناس امنیت غذایی معتقد است بذرهای قدیمی، ماشینآلات فرسوده و ضعف انتقال دانش از دانشگاه و مراکز تحقیقاتی به مزرعه از مهمترین عوامل این عقبماندگی هستند.
به گزارش سیناپرس، کارشناس امنیت غذایی معتقد است؛ تداوم روشهای سنتی، فرسودگی ماشینآلات و تأخیر در بهکارگیری نسلهای نوین بذر، نه تنها هزینه تمامشده محصول را افزایش داده، بلکه تراز تجاری کشور را به واردات گره زده است و کاهش شکاف ۱۶ میلیون تنی در محصول استراتژیکی همچون گندم، تنها از مسیر انتقال دانش فنی به مزرعه و نوسازی ساختارهای فناورانه میسر خواهد بود.
اگرچه طی سالهای اخیر سرمایهگذاریهایی در بخش کشاورزی کشور انجام شده و استفاده از برخی تجهیزات و فناوریهای نوین افزایش یافته است، اما همچنان شاخصهای بهرهوری نشان میدهد فاصله قابل توجهی میان ظرفیت بالقوه تولید و عملکرد واقعی محصولات کشاورزی وجود دارد. این فاصله که از آن با عنوان شکاف عملکرد یاد میکنند، یکی از مهمترین موانع افزایش بهرهوری و کاهش هزینه تولید در کشاورزی ایران محسوب میشود.
مهدی خداوردی، کارشناس امنیت غذایی، در گفتوگویی خبری با اشاره به جایگاه فناوری در کشاورزی کشور اظهار کرد: مهمترین مسئلهای که امروز در بخش کشاورزی با آن مواجه هستیم، شکاف عملکرد است؛ به این معنا که ظرفیت تولید بسیاری از محصولات با آنچه در عمل در مزارع برداشت میشود، اختلاف قابل توجهی دارد.
وی افزود: برای نمونه، در اراضی آبی کشور امکان تولید ۷ تا ۸ تن گندم در هر هکتار وجود دارد، اما میانگین عملکرد حدود ۴ تن است. این فاصله صرفاً ناشی از یک عامل نیست، بلکه مجموعهای از متغیرها از جمله کیفیت بذر، مدیریت مزرعه، تغذیه گیاه، نحوه مصرف کود، مدیریت آبیاری و میزان دانش بهرهبرداران در ایجاد آن نقش دارند.
خداوردی تصریح کرد: اگر این شکاف عملکرد کاهش پیدا کند، تولید در واحد سطح افزایش خواهد یافت و در نتیجه قیمت تمامشده محصولات نیز کاهش مییابد. زمانی که عملکرد پایین باشد، هزینههای ثابت روی میزان تولید کمتری سرشکن میشود و همین موضوع قدرت رقابت محصولات ایرانی را در بازارهای داخلی و خارجی کاهش میدهد.
کشاورزی ایران هنوز با فناوری روز دنیا فاصله دارد
این کارشناس امنیت غذایی با بیان اینکه فناوری یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده بهرهوری در کشاورزی است، گفت: آنچه امروز در کشورهای پیشرو مشاهده میکنیم، فاصله محسوسی با وضعیت موجود در ایران دارد. برای مثال در حوزه اصلاح بذر ذرت، دنیا اکنون روی نسلهای هفتم و هشتم ارقام اصلاحشده فعالیت میکند، در حالی که ما هنوز از نسلهای قدیمیتر استفاده میکنیم و در بسیاری از موارد از فناوریهای روز اصلاح نباتات فاصله داریم.
وی ادامه داد: این عقبماندگی تنها به حوزه بذر محدود نمیشود. در بخش ماشینآلات نیز فرسودگی ناوگان کشاورزی کشور کاملاً مشهود است و آمارها نیز این موضوع را تأیید میکنند. ماشینآلات فرسوده نهتنها هزینه تولید را افزایش میدهند، بلکه موجب کاهش دقت عملیات کشاورزی، افزایش ضایعات و کاهش بهرهوری نیز میشوند.
خداوردی با اشاره به تفاوت وضعیت بخشهای مختلف کشاورزی افزود: البته همه زیربخشهای کشاورزی شرایط یکسانی ندارند. در برخی حوزهها مانند صنعت طیور، وضعیت قابل قبولتر است و بخشی از سالنهای پرورش و کشتارگاهها از فناوریهای مناسبی برخوردارند، اما در حوزه زراعت همچنان فاصله محسوسی با استانداردهای روز دنیا وجود دارد.
فناوری راهکار کاهش وابستگی به واردات
وی با بیان اینکه توسعه فناوری میتواند وابستگی کشور به واردات را کاهش دهد، اظهار کرد: اگر در سالهای گذشته استفاده از فناوریهای نوین در بخش کشاورزی با سرعت بیشتری دنبال میشد، امروز بخش قابل توجهی از نیاز کشور به واردات برخی محصولات و نهادهها قابل مدیریت بود.
این کارشناس امنیت غذایی همچنین یکی از عوامل مؤثر در کاهش انگیزه سرمایهگذاری فناورانه را برخی سیاستهای اقتصادی گذشته دانست و گفت: سیاستهایی مانند ارز ترجیحی در مقاطعی موجب شدند رقابت سالم میان تولید داخلی و خارجی شکل نگیرد و همین موضوع توسعه فناوری در بخش تولید را نیز تحت تأثیر قرار داد.
دانش تولید میشود، اما به مزرعه نمیرسد
خداوردی یکی دیگر از چالشهای مهم بخش کشاورزی را ضعف در انتقال فناوری و دانش به بهرهبرداران عنوان کرد و گفت: کشور از ظرفیت مناسبی در دانشگاهها، مؤسسات تحقیقاتی و مراکز پژوهشی برخوردار است، اما خروجی این مراکز آنگونه که باید به مزارع منتقل نمیشود.
وی افزود: اگر نظام ترویج کشاورزی بهدرستی عمل میکرد، امروز شاهد چنین فاصلهای میان ظرفیت تولید و عملکرد واقعی نبودیم. برای مثال، ظرفیت بالقوه تولید گندم کشور حدود ۳۰ میلیون تن برآورد میشود و در بسیاری از کشورهای دنیا دستیابی به ۷۰ تا ۸۰ درصد این ظرفیت، امری طبیعی تلقی میشود، اما در ایران حتی در بهترین شرایط نیز تولید حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون تن است؛ فاصلهای که نشان میدهد انتقال دانش و فناوری با مشکلات جدی روبهرو است.
به گفته این کارشناس امنیت غذایی، بخشی از این مسئله به ساختار انتقال دانش بازمیگردد و بخشی دیگر نیز ناشی از فرهنگ تولید سنتی است که همچنان در بخش قابل توجهی از مزارع کشور وجود دارد.
رسانهها و دانشگاهها در ترویج فناوری نقش پررنگتری ایفا کنند
خداوردی با تأکید بر ضرورت فرهنگسازی برای توسعه فناوری در کشاورزی اظهار کرد: امروز ابزارهای متعددی برای آموزش و انتقال دانش در اختیار کشور قرار دارد، اما سهم بخش کشاورزی از این ظرفیتها بسیار محدود است.
به نقل از آنا، وی گفت: رسانههای عمومی، صداوسیما، تولیدکنندگان محتوای آموزشی و حتی فضای مجازی میتوانند نقش مهمی در ارتقای دانش کشاورزان ایفا کنند، اما این ظرفیت تاکنون به شکل مطلوب مورد استفاده قرار نگرفته است.
وی همچنین فاصله میان دانشگاه و مزرعه را یکی دیگر از موانع توسعه فناوری دانست و افزود: اگرچه برخی استادان و پژوهشگران ارتباط مناسبی با بخش تولید برقرار کردهاند، اما همچنان بخش زیادی از تحقیقات دانشگاهی به مزرعه راه پیدا نمیکند و این مسئله انتقال فناوری را با مشکل مواجه کرده است.