در جهانی که بخش زیادی از ارتباطات انسانها از پشت صفحه تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای دیجیتال شکل میگیرد، هنوز رویدادهایی وجود دارند که نشان میدهند ارتباط انسانی چهرهبهچهره همچنان قدرتی منحصربهفرد دارد. اربعین یکی از نمونههای برجسته این نوع ارتباط است؛ رویدادی که تنها در چارچوب یک مناسبت مذهبی قابل تعریف نیست، بلکه به پدیدهای اجتماعی، فرهنگی و ارتباطی با ابعاد گسترده تبدیل شده است.
اگر ارتباطات را صرفاً انتقال پیام ندانیم و آن را فرایند شکلگیری معنا میان انسانها در نظر بگیریم، اربعین را میتوان یکی از بزرگترین تجربههای ارتباطی جهان امروز دانست. در این اجتماع گسترده، میلیونها نفر با زبانها، ملیتها و پیشینههای فرهنگی متفاوت در کنار یکدیگر قرار میگیرند و بدون آنکه ساختارهای رسمی ارتباطی میان آنها وجود داشته باشد، نوعی شبکه انسانی بر پایه اعتماد، همکاری و همدلی شکل میدهند.
یکی از ویژگیهای مهم این رویداد، حضور پررنگ ارتباطات میانفرهنگی است. افرادی از کشورهای مختلف در یک مسیر مشترک حرکت میکنند، با یکدیگر تعامل دارند، تجربههای خود را به اشتراک میگذارند و در بسیاری از موارد حتی بدون داشتن زبان مشترک، ارتباطی عمیق برقرار میکنند. این تعاملات نشان میدهد بسیاری از مفاهیم انسانی مانند احترام، مهماننوازی، کمک و همدلی، محدود به مرزهای جغرافیایی و زبانی نیستند.
در مسیر اربعین، بخش قابل توجهی از ارتباطات از طریق رفتارها و نشانههای غیرکلامی شکل میگیرد. یک لیوان آب تعارفشده به رهگذر، کمک به سالمندان و افراد ناتوان، راهنمایی یک زائر غریبه یا حتی یک لبخند ساده، پیامهایی هستند که بدون نیاز به ترجمه منتقل میشوند. همین تجربههای کوچک اما تکرارشونده، به شکلگیری احساس اعتماد و نزدیکی میان افراد کمک میکند.
از نگاه مطالعات ارتباطی، اربعین همچنین نمونهای قابل توجه از «ارتباطات مشارکتی» است. در گذشته، روایت یک رویداد بزرگ عمدتاً در اختیار رسانههای رسمی بود؛ اما امروز هر فردی که در این رویداد حضور دارد، میتواند با تلفن همراه خود بخشی از روایت را ثبت و منتشر کند. تصاویر، ویدئوها و روایتهای شخصی زائران باعث شدهاند اربعین نه فقط یک رویداد دیدهشده، بلکه تجربهای روایتشده از سوی میلیونها انسان باشد.
البته ظرفیت ارتباطی چنین رویدادی تنها به تولید محتوا در فضای مجازی محدود نمیشود. اهمیت اصلی در تجربه انسانی و اجتماعی آن نهفته است؛ تجربهای که در آن افراد با تفاوتهای فرهنگی کنار یکدیگر قرار میگیرند و نوعی ارتباط مستقیم و بدون واسطه را تجربه میکنند.
برای رسانهها، پرداختن به اربعین نیز نیازمند عبور از گزارشهای صرفاً آماری و تصویری است. تعداد شرکتکنندگان، مسیرهای حرکت و حجم خدمات تنها بخشی از واقعیت این رویداد هستند. بخش مهمتر، داستان انسانهایی است که در این مسیر با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند؛ از تجربههای شخصی گرفته تا شکلگیری همکاریهای داوطلبانه و پیوندهای اجتماعی.
دانشگاهها و مراکز پژوهشی نیز میتوانند اربعین را بهعنوان یک موضوع مطالعاتی میانرشتهای بررسی کنند. جامعهشناسی، ارتباطات، مطالعات فرهنگی، رسانه و حتی مدیریت بحران میتوانند از این رویداد برای شناخت بهتر رفتار جمعی، شکلگیری اعتماد اجتماعی و شیوههای ارتباط در اجتماعات بزرگ بهره ببرند.
از منظر دیپلماسی فرهنگی نیز ارتباط مستقیم میان مردم کشورهای مختلف اهمیت زیادی دارد. گاهی یک تجربه مشترک انسانی میتواند تأثیری عمیقتر از بسیاری از برنامههای رسمی فرهنگی داشته باشد؛ زیرا افراد نه در جایگاه نماینده دولتها، بلکه بهعنوان انسانهایی با تجربهها و احساسات مشترک با یکدیگر روبهرو میشوند.
در نهایت، اربعین را میتوان نمونهای از یک «اکوسیستم ارتباطی انسانی» دانست؛ فضایی که در آن ارتباطات چهرهبهچهره، مشارکت اجتماعی، روایتگری مردمی و تعامل میان فرهنگها در کنار هم قرار میگیرند. اهمیت این پدیده شاید بیش از هر چیز در یادآوری این نکته باشد که در عصر فناوریهای پیشرفته، هنوز ارتباط مستقیم انسانی و تجربه مشترک، جایگاهی بیبدیل در ساختن معنا و پیوند اجتماعی دارد.
یادداشت:فرگل غفاری -سردبیر خبرگزاری سیناپرس-پژوهشگر حوزه فرهنگ وارتباطات