در عرصه بازیهای رایانهای و کنسولی، بازنمایی تاریخ و تمدنهای کهن همواره یکی از جذابترین و مؤثرترین ابزارهای انتقال میراث فرهنگی به نسلهای جدید بوده است. تمدن ایران، با پیشینهای چند هزار ساله که شامل امپراتوریهای هخامنشی، اشکانی و ساسانی، آثار معماری ماندگار همچون تخت جمشید و پاسارگاد و گنجینه غنی اسطورههای شاهنامه میشود، ظرفیت بینظیری برای حضور در این رسانهها دارد.
به گزارش سیناپرس، بررسی دقیق عناوین مختلف و محتوای بازیهای کامپیوتری طی چند دهه گذشته نشان میدهد که عناصر تاریخی و فرهنگی ایران در تعداد قابل توجهی از بازیها بازتاب یافتهاند، هرچند میزان دقت و عمق این بازنماییها متفاوت است.
در این گزارش با رویکرد تخصصی در حوزههای تاریخ و صنعت بازی، به بررسی جامع بازیهای رایانهای و کنسولی میپردازیم که تاریخ ایران، شخصیتهای تاریخی یا آثار باستانی این سرزمین را معرفی کردهاند. در ادامه، جزئیات مربوط به شرکتهای سازنده، محل فعالیت آنها و پلتفرمهای انتشار هر عنوان ارائه میشود تا تصویری روشن از وضعیت فعلی این بازنماییها ترسیم گردد.
مجموعه Assassin’s Creed
این مجموعه جذاب ساخته شرکت فرانسوی Ubisoft (با مشارکت استودیوهایی در فرانسه، کانادا و سایر کشورها)، عمدتاً بر روی پلتفرمهای Windows، PlayStation ۳ تا ۵، Xbox ۳۶۰ تا Series X|S و برخی نسخههای موبایل منتشر شده است.
این مجموعه از فرقه تاریخی حسنصباح و قلعه الموت در ایران الهام گرفته و در عنوان Assassin’s Creed Mirage توسعهیافته توسط Ubisoft Bordeaux، قلعه الموت بهعنوان مقر اصلی ظاهر میشود. همچنین در Assassin’s Creed II به شخصیت پارسی داریوش و ارتباط او با ترور خشایارشا اشاره شده است.
مجموعه Prince of Persia
این بازی ابتدا توسط جردن مکنر و شرکت آمریکایی Brøderbund طراحی شد و از سال ۲۰۰۳ تحت مدیریت Ubisoft (فرانسه و استودیوهای کانادا و فرانسه) قرار گرفت. این مجموعه بر روی طیف گستردهای از پلتفرمها شامل Apple II، MS-DOS، Windows، PlayStation، Xbox، Nintendo Switch و دستگاههای موبایل عرضه شده است.
معماری کاخها، فضای کلی و عناصر اسطورهای این مجموعه بهطور آشکار تحت تأثیر ایران باستان قرار دارد و نسخه The Lost Crown ۲۰۲۴ بازنمایی فرهنگی دقیقتری همراه با پشتیبانی از زبان فارسی ارائه میدهد.
گرشاسپ (The Monster Slayer)
این بازی توسط استودیوهای ایرانی فنافزار شریف و Dead Mage Inc. توسعه یافته و منحصراً برای Microsoft Windows از طریق Steam منتشر شده است.این عنوان بر پایه اسطوره گرشاسپ از شاهنامه و اوستا ساخته شده و فضای اساطیری ایران باستان را بازسازی میکند.
Quest of Persia
محصول شرکت هنرهای ایرانی Puya Arts، تنها برای Windows عرضه شده و تاریخ واقعی دورههای زندیه و افشاریه را با محوریت شخصیتهایی چون لطفعلیخان زند و نادرشاه روایت میکند.
میرمهنا
این بازی توسط ESPRIS Studio در تهران و با حمایت بنیاد ملی بازیهای رایانهای ایران ساخته شده و برای Windows منتشر شده است.این بازی به روایت تاریخی میرمهنا، قهرمان مقاومت ایرانی در برابر نیروهای استعماری هلندی در خلیج فارس میپردازد.
Engare
این بازی اثر توسعهدهنده مستقل ایرانی، مهدی بهرامی، برای Windows (Steam) عرضه شده و مستقیماً از هنر هندسی پارسی و معماری سنتی ایرانی الهام گرفته است.
مجموعه Civilization
در این مجموعه، بهویژه نسخه Civilization VI ساخته Firaxis Games (ایالات متحده آمریکا) و منتشرشده توسط 2K که بر روی Windows، macOS، Linux، Nintendo Switch، PlayStation ۴، Xbox One، iOS و Android در دسترس است، تمدن پارسی با رهبری کوروش بزرگ و نادرشاه حضور دارد و به ساختار ساتراپیها و عناصر امپراتوری هخامنشی اشاره میشود.
Age of Empires II
مجموعه نوستالژیک عصر امپراتوران و نسخه Definitive Edition ابتدا توسط Ensemble Studios (ایالات متحده) و سپس توسط Forgotten Empires و World’s Edge توسعه یافته و بر روی Windows، macOS، Xbox One، Xbox Series X|S و PlayStation ۵ منتشر شده است.در این مجموعه، تمدن پارسیان عمدتاً دوره ساسانی را پوشش میدهد.
مجموعه Total War
مجموعه بازیهای Total War ساخته Creative Assembly (بریتانیا) و منتشرشده توسط Sega، برای Windows، macOS و Linux عرضه شده است.
در نسخه Rome: Total War، کاربر امکان مدیریت امپراتوری اشکانی را دارد و شهرهای مختلف ایران از جمله شوش، سلوکیه و… در دسترس هستند. کاربران میتوانند انواع واحدهای مختلف ارتش ایران را تجهیز کرده و شهرهای خود را بر اساس معماری ایرانی توسعه دهند.
در نسخههای بعدی این مجموعه نیز امپراتوری ساسانی بهعنوان یکی از تمدنهای اصلی و قابلبازی، با جزئیات نظامی و اداری آن دوره معرفی میشود.
بررسی این بازیها بار دیگر به ما یادآوری میکند که دنیای سرگرمی، از جمله بازیهای رایانهای، انیمیشن و سینما، فرصتی استثنایی برای معرفی فرهنگ و تمدن یک ملت به مخاطبان جهانی فراهم میآورد.
متأسفانه در ایران این ظرفیت بهشدت مغفول مانده و از این ابزار قدرتمند برای معرفی تاریخ و فرهنگ غنی ایرانی استفاده مؤثری صورت نگرفته است. کارهای انجامشده نیز عمدتاً توسط شرکتهای غیرایرانی و کشورهای دیگر تحقق یافتهاند، در حالی که تولیدات داخلی، با وجود تلاشهای ارزشمند، همچنان محدود و فاقد پشتیبانی گسترده باقی ماندهاند. بهرهگیری هدفمند از این رسانه میتواند نقش مهمی در حفظ و ترویج میراث تاریخی ایران ایفا کند.
در پایان و در روزگاری که شاهد استقبال جهانی از مجموعههای تاریخی ـ حماسی مانند بازی تاج و تخت، ارباب حلقهها، هابیت و… هستیم، باید از خود بپرسیم چرا ظرفیت بزرگ استفاده از منابعی همچون شاهنامه، روایتهای تاریخی و آثار ارزشمند ایران همچنان مغفول مانده و حتی برای یک بار نیز طی این سالها تلاشی برای ساخت یک اثر بزرگ و باشکوه در استانداردهای جهانی نشده است.
در شرایطی که ایرانستیزی به اوج خود رسیده و افکار عمومی جهان تحت تأثیر رسانهها نسبت به ایران و فرهنگ و تاریخ ایرانی با نگاه منفی مینگرند، این فرصت طلایی میتواند فضا را تغییر داده و بخشی از واقعیت را در مقابل چشمان ناظران جهانی روشن کند.
فراموش نکنیم در یک رویداد ورزشی مانند جام جهانی، یک تشویق مطالعهشده و مبتنی بر تاریخ یک ملت، بهسادگی توانست توجه همه جهان را به وایکینگهایی که عمدتاً به جنگجویی شهرت داشتند جلب کرده و نگاه مثبتی نسبت به این قوم ایجاد کند.
گزارش: دکتر احسان محمدحسینی – باستانشناس و پژوهشگر