مطالعهای تازه نشان میدهد تنوع زبانی بشر در حدود ۲ هزار سال پیش به اوج خود رسیده بود و احتمالاً دهها هزار زبان در سراسر جهان وجود داشته است. اما گسترش دولتها و امپراتوریهای بزرگ، حتی پیش از استعمار اروپا، موجب نابودی بخش بزرگی از این میراث زبانی شده است.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران در مطالعهای که نتایج آن در نشریه Science منتشر شده است، به این نتیجه رسیدهاند که جهان در گذشته میزبان زبانهای بسیار بیشتری نسبت به امروز بوده و هزاران زبان احتمالاً قرنها پیش از آغاز استعمار اروپاییان از میان رفتهاند.
امروزه حدود ۷ هزار و ۵۰۰ زبان گفتاری و اشاره در جهان وجود دارد، اما بر اساس مدلسازیهای جدید، این تعداد تنها بخش کوچکی از تنوع زبانی تاریخی بشر را نشان میدهد. پژوهشگران برآورد میکنند که بین یک تا سه هزار سال پیش، جهان ممکن است شاهد همزیستی دهها هزار زبان بوده باشد.
«کلر باورن»، زبانشناس تاریخی دانشگاه ییل و نویسنده ارشد این پژوهش، میگوید به دلیل کمبود اسناد تاریخی، تعیین تعداد دقیق زبانهای از دسترفته امکانپذیر نیست. از این رو، محققان با استفاده از مدلهای رایانهای و دادههای مربوط به ۱۷۱ جامعه شکارچی، ماهیگیر و کوچنشین، روند تکامل و انشعاب زبانها را طی ۱۲ هزار سال گذشته شبیهسازی کردند.
نتایج این مدلها نشان میدهد که با گسترش کشاورزی و افزایش جمعیت، زبانهای جدیدی شکل گرفتند و تنوع زبانی به تدریج افزایش یافت. این روند احتمالاً حدود دو هزار سال پیش به اوج خود رسید، اما پس از آن با شکلگیری دولتها و امپراتوریهای بزرگ، بسیاری از زبانهای محلی جای خود را به زبانهای منطقهای و فراگیر دادند و به تدریج از میان رفتند.
به گفته پژوهشگران، زمان آغاز این کاهش گسترده نشان میدهد که نابودی زبانها پیش از استعمار اروپایی رخ داده و بیشتر با تمرکز قدرت سیاسی و ادغام جوامع کوچک در حکومتهای بزرگ ارتباط داشته است.
این یافتهها پیامدهای مهمی برای زبانشناسی نیز دارد. دانشمندان تاکنون ویژگیهای مشترک میان زبانهای امروزی را نشانهای از ترجیحات ذاتی ذهن انسان میدانستند، اما اکنون این احتمال مطرح شده است که این شباهتها نتیجه از بین رفتن بخش بزرگی از تنوع زبانی گذشته باشد، نه الزاماً بازتاب ساختار طبیعی زبان در ذهن انسان.
پژوهشگران هشدار میدهند روند نابودی زبانها همچنان ادامه دارد. بر اساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، اگر اقدامات حفاظتی مؤثری انجام نشود، تا پایان قرن حاضر بیش از یک هزار و ۵۰۰ زبان دیگر نیز ممکن است برای همیشه از بین بروند.
به باور نویسندگان این تحقیق، حفاظت از زبانهای در معرض خطر نه تنها برای حفظ میراث فرهنگی بشر، بلکه برای شناخت دقیقتر تاریخ تکامل زبان و درک بهتر تواناییهای ذهن انسان اهمیت اساسی دارد.
مترجم:نیروانا محمدحسینی