رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با اشاره به چالشهای ناشی از گسترش استفاده از هوش مصنوعی در تولید محتوای علمی، از تدوین راهکار بومی برای تشخیص اصالت آثار تولیدشده با هوش مصنوعی در زبان فارسی خبر داد و گفت: پژوهشگاه با راهاندازی آزمایشگاه هوش مصنوعی، توسعه زیرساختهای تخصصی و ترویج آموزش اخلاق استفاده از این فناوری، به دنبال صیانت از اعتبار و اصالت پژوهشهای علمی کشور است.
به گزارش سیناپرس، رشد شتابان فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی، بهویژه مدلهای زبانی بزرگ (LLMs)، چشمانداز پژوهش و تولید علم را در سراسر جهان دستخوش تحول کرده است. این فناوریها در کنار فرصتهای گسترده برای تسریع فرآیندهای پژوهشی، چالشهای مهمی همچون اصالت آثار علمی، اخلاق پژوهش، مالکیت فکری و اعتبار نتایج تحقیقات را نیز پیش روی جامعه علمی قرار دادهاند. در چنین شرایطی، نقش نهادهای متولی علم و فناوری در تدوین سیاستها، توسعه زیرساختها و هدایت استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
محمد حسنزاده، رئیس ایرانداک و پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، در گفتوگویی خبری به تشریح برنامهها، سیاستها و چشمانداز این پژوهشگاه در حوزه هوش مصنوعی، علم آزاد، کلاندادههای علمی، ارتقای سواد هوش مصنوعی و هوشمندسازی خدمات پژوهشی پرداخت که مشروح آن را در ادامه خواهید خواند.
با توجه به پیشرفت روزافزون مدلهای زبانی بزرگ (LLMs) و ابزارهای هوش مصنوعی مولد، پژوهشگاه ایرانداک چه چالشها و تهدیداتی را در خصوص اصالت آثار علمی، سرقت ادبی و اعتبار نتایج پژوهشها پیشبینی میکند و چه راهکارهایی برای مقابله با این چالشها در نظر گرفته است؟
امروزه با رواج کاربرد هوش مصنوعی در تولید محتواهای گوناگون از جمله امکان خلق محتوای علمی با استفاده از این ابزارها، چالشهای چندگانهای پیش روی جامعه علمی قرار گرفته است. پرسش اساسی فراوانی وجود دارد، از جمله این که با وجود امکان خلق محتوا از سوی ماشین، چگونه میتوان به محتوای خلق شده اعتماد کرد؟، چگونه میتوان مالکیت محتوای خلق شده توسط ماشین را به نام انسانها ثبت کرد؟ چگونه میتوان اصالت آثار علمی را مشخص کرد؟ تکلیف نوآوری ناب انسانی چه میشود؟ پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) به عنوان تنها متولی قانونی ثبت، همانندجویی و تایید آثار علمی براساس قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی برای انجام وظیقه قانونی و غلبه بر این چالشها تمهیداتی را پیش بینی کرده است.
آغاز پژوهشهای ایرانداک برای مقابله با چالش اصالت آثار علمی در عصر هوش مصنوعی
پژوهشگاه ایرانداک علاوه بر ایجاد آزمایشگاه هوشمصنوعی و تجهیز زیرساختهای مورد نیاز در این زمینه، پژوهشهای دامنه داری را برای همگام سازی دانش و فناوری با پیشرفتهای روز در این زمینه آغاز کرده است. از سوی دیگر، با افزودن آموزش شیوههای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در پژوهش، محتواهایی را تهیه و در اختیار جامعه علمی گذاشته است. از آنجایی که در سطح جهانی نیز شناسایی اصالت آثار تهیه شده به وسیله هوش مصنوعی با دشواریهای جدی مواجه است، امید میرود، با در نظر گرفتن ویژگیهای زبان فارسی در آینده نزدیک راهکاری برای تشخیص مناسب اصالت آثار تولید شده به وسیله هوش مصنوعی ارائه شود.
ایرانداک به عنوان متولی دادههای علمی کشور، چگونه از پتانسیل هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای تحلیل و استخراج دانش از حجم عظیم دادههای پژوهشی (کلاندادههای علمی) استفاده میکند؟ اهداف بلندمدت در این زمینه چیست؟
ایرانداک متنوع ترین، غنیترین و پاکترین دادهها را در اختیار دارد. تنها، پلتفرم فهرستگان کتابخانههای ایران، بیش از ۵ میلیون رکورد کتابشناختی از کتابخانههای دانشگاهی، تخصصی، و عمومی سراسر کشور را در خود جای داده و به ارائه خدمت مشغول است. منابع علمی متعدد از جمله کتابها، مقالات مجلات، مقالات کنفرانسها، پایان نامهها و پیشنهادهها، و سایر دادهها مجموعهای بی نظیر علمی را فراهم کرده است.
به کارگیری این دادهها برای پیشبرد اهداف علمی و توسعهای یکی از اهداف قطعی پژوهشگاه است. اولین فعالیت پژوهشگاه در این زمینه ایجاد ابزارهایی برای ایجاد ارتباطات معنایی است. در این زمینه، اصطلاحنامهها، آنتولوژیها، پیکرههای زبانی و واژه نامهها به صورت به هم پیوسته گردآوری و پردازش شده است. در کنار، این ابزارها، امکان همکاری با واحدهای درگیر در پردازشهای معنایی و مدلهای بزرگ زبانی در بخش خصوصی و عمومی فراهم شده است.
طراحی چت بات مبتنی بر پایان نامهها، قابلیت تشخیص تصاویر، تبدیل صوت و متن و نظایر آن از جمله اقداماتی است که برای تکمیل فرایند قبلی طراحی و به اجرا گذاشته شده است. اهداف بلندمدت پژوهشگاه ایجاد دسترسی به دادهها در قالب بزرگترین پایگاه دادههای باز و ایجاد زمینه برای توسعه و پیشبرد علم آزاد است. آزمایشگاه علم آزاد پژوهشگاه به عنوان موتور محرکه اصلی در ترویج علم آزاد راه اندازی و فعالسازی شده است. علم به عنوان یک دارایی جهانی میتواند در توسعه و پیشرفت جوامع انسانی داشته باشد، ما به دنبال تحقق و توسعه اثر علم در جامعه هستیم.
با ورود هوش مصنوعی به زندگی روزمره و محیطهای علمی، شاهد تحول از مفهوم سواد اطلاعاتی به سواد هوش مصنوعی هستیم. ایرانداک چه برنامهای برای ارتقاء سواد هوش مصنوعی در میان پژوهشگران، دانشجویان و جامعه علمی کشور دارد؟
سال گذشته اولین پژوهش دامنه دار در استان تهران با عنوان مطالعه «سنجش میزان سواد هوش مصنوعی شهروندان شهر تهران با تأکید بر تفاوتهای نسلی» با سفارش و پشتیبانی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) انجام شد. در سال جاری، این مطالعه در سطح ملی و در یک بخش با تاکید بر اقشار خاص ادامه خواهد یافت. یافتههای این پژوهش در سیاستگذاریها و همچنین اجرای برنامههای توانمندسازی مورد استفاده قرار میگیرد. پژوهشگاه در طول سه سال گذشته چندین مدرسه هوشمصنوعی برای آموزش و توانمندسازی برگزار کرده و با توجه به استقبال مخاطبان، این مدرسهها به صورت فصلی تاکنون تداوم یافته است.
از سوی دیگر، در سامانه آوا که برای آموزش و آزمون اخلاق پژوهش تدارک دیده شده است، سرفصل مرتبط با هوش مصنوعی افزوده شده است. برگزاری دورههای آموزشی به صورت سفارشی برای دانشگاهها و مراکز آموزش و پژوهشی نیز طراحی و به اجرا گذاشته شده است. هم اکنون به دنبال راهکارهایی هستیم که دستیابی پژوهشگران به ابزارهای با کیفیت هوش مصنوعی را نیز تسهیل کند.
آیا پژوهشگاه ایرانداک در حال تدوین یا پیشنهاد پروتکلهای ملی برای نحوه ارجاعدهی به منابع تولید شده توسط هوش مصنوعی، استفاده اخلاقی از این ابزارها در نگارش مقالات و پایاننامهها، و یا تعیین چارچوبهای قانونی در این زمینه است؟
پاسخگویی به چالشهای مرتبط با هوشمصنوعی به عنوان یک مسئله دائمی روی میز مطالعاتی و اجرایی پژوهشگاه قرار دارد. پیش نویسی به عنوان منشور استفاده از هوش مصنوعی در پژوهشگاه تهیه و به مراجع مختلف ارسال شده است. محتوای آموزشی مناسبی نیز تهیه و سامانه قرار گرفته است. اما به نظر میرسد موضوع کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش چالشهایی فراتر از استناد را ایجاد کرده است که ممکن است در آینده با اعتبار و اعتماد جامعه علمی مرتبط باشد؛ بنابراین جامعه علمی ایرانداک به دنبال فهم عمیق و ایجاد راهکارهای مستحکم برای غلبه بر چالشهای مرتبط با هوشمصنوعی در محیطهای علمی و حلقههای پیرامونی آن است.
البته که هوشمصنوعی صرفا به عنوان یک تهدید در جامعه علمی مطرح نیست، بلکه ابزارهای هوش مصنوعی قدرتی بی نظیر برای پژوهشگران فراهم کرده است که بتوانند با سرعت و دقت بیشتری به پژوهش بپردازند. صرفه جویی قابل ملاحظهای در دستیابی به منابع، خلاصه سازی، ترجمه، استخراج محتوا، ساخت ارائههای جذاب، تحلیلهای چندوجهی و … حاصل شده است. بنابراین، ایرانداک به دنبال نهادینه سازی ارزش آفرینی اخلاقی از هوشمصنوعی در جامعه علمی است. در این زمینه از هرگونه ایده و پیشنهادی استقبال میکند. از چهار سال پیش، ایرانداک در قالب شورای تامین منابع علمی، دسترسی به ابزارهای هوشمند در قالب جعبه ابزارهای پایگاههای اطلاعاتی بین المللی مانند اسکوپوس هوشمند و … را برای دانشگاههای زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فراهم کرده است.
ایرانداک به دنبال یکپارچهسازی سامانههای پژوهشی با هوش مصنوعی است
با توجه به روند جهانی به سمت هوشمندسازی پلتفرمهای علمی، چشمانداز ایرانداک برای تبدیل شدن به یک پلتفرم هوشمند که بتواند خدمات نوآورانهای مانند پیشنهاد موضوعات پژوهشی، شناسایی همکاران بالقوه، یا تسهیل فرایندهای داوری را با استفاده از هوش مصنوعی ارائه دهد، چیست؟
هم اکنون سامانههایی مانند جهت، هوشیار، فهرستگان و … از ابزارهای هوش مصنوعی برای جستوجو و بازیابی هوشمند و پیشنهادهای پژوهشی به پژوهشگران بهره برداری میکنند. اما نگاه اصلی ایرانداک یک نگاه پلتفرمی است. برنامههای مناسبی برای هوشمندسازی فرایندها و یکپارچه سازی سامانهها با محوریت هوشمصنوعی در حال اجراست. در صورتی که بتوانیم زیرساختهای سخت افزاری مناسبی که بتواند پاسخگوی مراجعات همزمان با حجم بالا باشد، فراهم کنیم این پلتفرمها ارزش افزوده مناسبی در اختیار پژوهشگران و جامعه علمی میگذارد.
به نقل از آنا، از منظر نرم افزاری و محتوایی مشکلی وجود ندارد و آمادگیهای لازم فراهم شده است. اما به لحاظ سخت افزاری نیاز به پشتیبانی جدی وجود دارد تا جامعه علمی کشور بتوانند با سهولت بیشتری از قابلیتهای ابزارهای هوشمند در پژوهش و فناوری استفاده کنند.
اقدامات نوین در این زمینه طراحی و به اجرا گذاشته شده است که در آینده نزدیک اطلاع رسانی خواهد شد.