پژوهشگران برای نخستین بار موفق شدند در مدار زمین با دستگاه پرتابل اشعه ایکس از بدن فضانوردان تصویربرداری کنند. این دستاورد که در مأموریت Fram۲ شرکت اسپیسایکس انجام شد، میتواند مراقبتهای پزشکی در مأموریتهای آینده به ماه را متحول کند.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران برای نخستین بار موفق شدند از انسان در فضا با استفاده از دستگاه پرتابل اشعه ایکس (X-ray) تصویربرداری کنند؛ دستاوردی که میتواند نقش مهمی در مراقبتهای پزشکی فضانوردان در مأموریتهای آینده به ماه و فراتر از آن ایفا کند و همزمان کاربردهای گستردهای برای مناطق محروم روی زمین داشته باشد.
این آزمایش در جریان مأموریت خصوصی Fram۲ شرکت اسپیسایکس در سال ۲۰۲۵ انجام شد؛ مأموریتی که چهار فضانورد غیرحرفهای را به مدت سه و نیم روز در مدار زمین قرار داد. اعضای این مأموریت پس از تنها چهار ساعت آموزش، موفق شدند با یک دستگاه پرتابل اشعه ایکس از بخشهای مختلف بدن از جمله دست، قفسه سینه، شکم و لگن تصویربرداری کنند.
تا پیش از این، فضانوردان عمدتاً برای تشخیص آسیبهای جسمی تنها به دستگاههای سونوگرافی دسترسی داشتند، زیرا دستگاههای اشعه ایکس به دلیل ابعاد بزرگ، مصرف انرژی بالا، حساسیت به لرزشهای پرتاب و دشواری عملکرد در شرایط بیوزنی، برای استفاده در فضا مناسب نبودند. اما پیشرفت فناوری باعث شده دستگاههای کوچک و قابل حمل اشعه ایکس، که هماکنون در بسیاری از مناطق دورافتاده زمین نیز مورد استفاده قرار میگیرند، امکان حضور در مأموریتهای فضایی را پیدا کنند.
«شینا گیفورد»، پزشک و استادیار پزشکی هوافضا در کلینیک مایو، که سرپرستی این پروژه را بر عهده داشت، گفت: دستگاههای پرتابل اشعه ایکس امروزه در محیطهای مختلف، از رویدادهای ورزشی گرفته تا مناطق کمبرخوردار، مورد استفاده قرار میگیرند و حتی میتوانند با انرژی خورشیدی کار کنند. به گفته وی، همین ویژگیها آنها را به گزینهای مناسب برای مأموریتهای فضایی تبدیل کرده است.
نخستین آزمایش این فناوری در شرایط شبیهسازی بیوزنی، سال ۲۰۲۲ و در جریان یک پرواز سهموی انجام شد، اما آزمون اصلی در مأموریت Fram۲ رقم خورد. تصاویر ثبتشده به صورت دیجیتال در اختیار فضانوردان قرار گرفت و نیازی به ظهور فیلم رادیولوژی نبود.
پس از پایان مأموریت، سه متخصص مستقل تصاویر تهیهشده در مدار را با تصاویر ثبتشده پیش و پس از پرواز مقایسه کردند. نتایج نشان داد اگرچه کیفیت تصاویر زمینی بالاتر است، اما تصاویر ثبتشده در فضا نیز از دقت کافی برای تشخیص آسیبهایی مانند شکستگی استخوان برخوردار هستند.
همچنین بررسیها نشان داد دستگاه اشعه ایکس پس از تحمل شرایط سخت پرتاب و بازگشت به زمین، تنها دچار آسیبهای جزئی ظاهری شده و همچنان عملکرد خود را حفظ کرده است. اعضای مأموریت نیز اعلام کردند استفاده از این دستگاه ساده بوده، هرچند پیشنهاد دادند در نسخههای بعدی امکان نصب و تثبیت بهتر آن در داخل فضاپیما فراهم شود.
به گفته پژوهشگران، کاربرد این فناوری تنها به سلامت فضانوردان محدود نمیشود. از دستگاههای اشعه ایکس میتوان برای بررسی آسیبهای احتمالی تجهیزات الکترونیکی، لباسهای فضایی، عیبیابی ماهوارهها و حتی مطالعه ترکیب سطح ماه با نصب روی ماهنوردها استفاده کرد.
گیفورد با اشاره به برنامههای آینده این پروژه تأکید کرد هدف بعدی، کوچکتر، مقاومتر و کاربرپسندتر کردن این سامانهها برای استفاده در مأموریتهای طولانیمدت فضایی است.
به نقل از دانشجو، پژوهشگران همچنین معتقدند توسعه این فناوری میتواند در زمین نیز تحولآفرین باشد. دستگاههای کوچک و هوشمند اشعه ایکس که تصاویر را بهصورت دیجیتال روی تبلت یا تلفن همراه نمایش میدهند، میتوانند خدمات پزشکی را در مناطق روستایی، عملیات امداد و نجات و مناطق فاقد مراکز درمانی تخصصی به شکل قابل توجهی ارتقا دهند و فشار بر بیمارستانهای بزرگ را کاهش دهند.
نتایج این پژوهش ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ در نشریه Radiology منتشر شده است.