در این روزهای پرتنش که درگیریهای نظامی میان ایران و ایالات متحده طی هفتههای گذشته با شدت ادامه یافته و حملات هوایی آمریکا به مناطق مختلف جنوب کشور، همچنان گزارش میشود، یکی از نگرانیهای جدی دوستداران میراث فرهنگی، وضعیت آثار تاریخی جنوب ایران است.
به گزارش سیناپرس، در جریان تنشهای نظامی اخیر میان ایران و ایالات متحده، گزارشهایی از آسیب به تعدادی از آثار تاریخی و بناهای فرهنگی کشور منتشر شده است. بر اساس اعلام وزارت میراث فرهنگی ایران و یونسکو، چندین سایت تاریخی از جمله کاخ گلستان و چهل ستون در تهران و اصفهان، مسجد جامع اصفهان و برخی بناها در سایر شهرهای کشور از جمله خرمآباد دچار آسیب شدهاند. این آسیبها عمدتاً ناشی از ضربههای مستقیم، لرزش انفجارها و موجهای ناشی از حملات هوایی بوده و نگرانی جدی در مورد گسترش آن به سایر مناطق ایجاد کرده است.
در این شرایط، تمرکز تنشها بر تنگه هرمز و مناطق اطراف آن، این بخش از کشور را که میزبان محوطههای باستانی مهم و حساس است، بیش از پیش در معرض خطر قرار داده و در کشاکش توجه جهانی به تبعات اقتصادی این جنگ، نباید فراموش کرد که کشور ایران با تاریخ چند هزار سالهاش، گنجینهای از محوطههای باستانی، بناها و آثار ارزشمند را در خود جای داده که بخش مهمی از آنها در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاند. این آثار فقط نماد هویت تاریخی ما نیستند، بلکه منبع مهمی برای درک گذشته بشر به شمار میروند و بدون تردید، هر آسیب هرچند کوچک به این آثار، بخشی از تاریخ بشریت را از حافظه جمعی ما حذف می کند.
استانهای خوزستان، هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان، گنجینهای از آثار تاریخی و باستانی را در خود جای دادهاند که بازتابدهنده تمدن کهن ایرانی و نقش کلیدی آن در تجارت دریایی و تعاملات فرهنگی هستند. در خوزستان، محوطههای باستانی شوش با کاخ آپادانا و زیگورات چغازنبیل، چغامیش و هفتتپه از مهمترین مراکز تمدنی دوران ایلامی و هخامنشی به شمار میروند. هرمزگان با بنادر تاریخی مانند بندر هرمز و محوطههای باستانی جزایر قشم و هرمز، و بوشهر با شهر باستانی سیراف و محوطههای ساحلی دیگر، شاهد شکوفایی تجارت خلیج فارس بودهاند.
در سیستان و بلوچستان نیز آثار نوار ساحلی مانند بندر تاریخی گواتر، محوطههای باستانی کنارک و چابهار و سایتهای مرتبط با تمدن هند و دوران اسلامی، اهمیت ویژهای دارند و نشاندهنده پیوندهای فرهنگی با اقیانوس و شبهقاره هند هستند. این آثار نه تنها ارزش تاریخی دارند، بلکه در شرایط تنشهای نظامی اخیر به دلیل نزدیکی به مناطق استراتژیک، نیازمند حفاظت فوری هستند.
تعدد محوطه های تاریخی در جنوب ایران، از محوطههای باستانی خوزستان و بوشهر گرفته تا مناطق نزدیک تنگه هرمز در هرمزگان و آثار ارزشمند تاریخی جزیره های خلیج فارس مانند شهر حریره کیش، چهار طاقی های هرمز و …. نباید باعص شود که اهمیت این آثار نادیده گرفته شوند زیرا هر یک از این بناها و محوطه های تاریخی، سندی ارزشمند به شمار می رود که داستان تمدن ایرانی و تعاملات دریایی آن را روایت میکنند.
سایتهایی مانند سیراف در بوشهر با قدمت دیرینهاش به عنوان یکی از بنادر مهم تاریخی، یا محوطههای باستانی خوزستان که لایههای تمدنی عمیقی دارند، نمونههایی از این گنجینه هستند. سیراف، بندر باستانی مهم در استان بوشهر، به دلیل موقعیت استراتژیک نزدیک تنگه هرمز، یکی از محوطههای پرریسک جنوب کشور محسوب میشود.
این سایت با لایههای تاریخی از دوران ساسانی تا اسلامی، نمونهای برجسته از تجارت دریایی ایران باستان است. در شرایط تداوم حملات طی هفتههای گذشته، خطر لرزشها و آلودگیهای احتمالی زیستمحیطی برای سیراف و سایر محوطههای ساحلی خوزستان و هرمزگان جدی است، هرچند تاکنون گزارش آسیب مستقیم به آن منتشر نشده است اما با توجه به تداوم درگیری ها، هر لحظه امکان بروز خسارتی جبران ناپذیر در این حوزه وجود دارد.
تجربه سالها کار میدانی در مناطق مختلف و مشاهدات از کشورهای دیگر به من به عنوان یک باستان شناس نشان داده که در مناطق جنگی آثار تاریخی اغلب اولین آسیبدیدگان هستند. لرزش انفجارها، ضربههای مستقیم یا حتی اختلال در اقدامات روزمره مرمت، میتواند صدمات جبرانناپذیری به بار بیاورد، بهخصوص که این حملات طی هفتههای اخیر تداوم داشته است.
متاسفانه حملات هوایی آمریکا و متحدانش و پاسخهای موشکی ایران در مناطق نزدیک به مراکز مهم و مسیرهای انرژی، خطر آسیب به سازههای باستانی را به شدت افزایش داده، بهویژه آنجا که بناها از جنس خشت و گل هستند و حساسیت بالایی دارند. در این موارد حتی لرزشهای ناشی از این رویدادها که در هفتههای گذشته بارها و بارها تکرار شده، میتواند باعث ترکخوردگی دیوارها یا آسیب به جزئیات ظریف در محوطههای جنوب کشور شود. در کنار این موارد، تهدیدهای غیرمستقیم هم جدی هستند؛ در شرایط جنگی، نظارت کارشناسان محدود میشود، خطر قاچاق اشیاء بالا میرود و احتمال آلودگیهای زیستمحیطی از نشت مواد شیمیایی یا نفتی در مناطق ساحلی و نزدیک تنگه هرمز، آثار را تهدید میکند.
در کنار آسیب به میراث ملموس فرهنگی، نباید از این نکته غافل شد که میراث ناملموس فرهنگی و جوامع محلی که همیشه در حفاظت روزمره آثار تاریخی نقش داشتهاند، ممکن است تحت فشار جابهجایی قرار بگیرند و این زنجیره حفاظتی را ضعیفتر کند. ابزارهایی مانند تصاویر ماهوارهای و نقشههای جغرافیایی دقیق، این نقاط پرخطر در جنوب ایران را به خوبی نشان میدهند و لزوم اقدام سریع را یادآوری میکنند.
برای مقابله با این وضعیت، تنها راهحل عملی، حفاظت علمی و هوشمندانه است. تجربیات جنگ دوازده روزه به ما نشان داد روشهای قدیمی به تنهایی کافی نیستند. امروز میتوان با اسکن لیزری و فناوریهای دیجیتال، مدلهای سهبعدی کاملی از آثار جنوب کشور ساخت که حتی اگر آسیب ببینند، امکان مطالعه و بازسازی مجازی آن ها وجود داشته باشد. علاوه بر این نظارت از راه دور با ماهوارهها و نصب سنسورهای لرزشی نیز کمک میکند تا تغییرات را زودتر تشخیص دهیم، این رویکرد بهخصوص در مناطقی که حملات طی هفتههای گذشته ادامه داشته ضروری به نظر می رسد.
همزمان با این رویکرد، برنامهریزی برای شرایط اضطراری، مانند جابجایی اشیاء حساس به مکانهای امن یا تقویت بناها، باید در دستور کار قرار گیرد. همکاری با سازمانهایی مانند یونسکو و بهرهگیری از تجربیات جهانی، از جمله تاکید بر کنوانسیونهای حفاظت در زمان جنگ، میتواند حمایتهای فنی و مالی جهانی را به همراه بیاورد.
در نهایت، باید تاکید کرد حفظ این میراث فقط وظیفه امروز ما نیست؛ بلکه نگهداری و صیانت از این گنجینه های تاریخی، سرمایهگذاری برای نسلهای آینده و نجات بخشی تکه ای از هویت مشترک بشری است.
دکتر احسان محمدحسینی- باستان شناس و مدرس دانشگاه