پژوهشی با مشارکت وزارت بهداشت، چند دانشگاه علوم پزشکی و سازمان جهانی بهداشت، واکسن HPV را بهعنوان مهمترین گزینه برای ورود به برنامه ملی واکسیناسیون ایران معرفی کرده و نقشه راهی پنجساله برای اضافه شدن واکسنهای جدید ارائه داده است.
به گزارش سیناپرس، نتایج یک مطالعه نشان میدهد که واکسن ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV بالاترین اولویت را برای ورود به برنامه ملی واکسیناسیون ایران به دست آورده است. همچنین در این مطالعه نقشه راه ورود واکسنهای جدید تا ۵ سال آینده مطرح شده است.
واکسن ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) یکی از واکسنهایی است که در سالهای اخیر بیش از سایر گزینههای پیشنهادی برای ورود به برنامه ملی واکسیناسیون ایران مورد توجه قرار گرفته است. در سالهای اخیر، این واکسن به یکی از پرحاشیهترین موضوعات حوزه سلامت در ایران تبدیل شده و بحثهای مختلفی بر سر ورود آن به برنامه ملی واکسیناسیون و مطالبه برای افزایش دسترسی و کاهش هزینه تهیه این واکسن انجام شده است.
واکسن HPV برای پیشگیری از ابتلا به برخی انواع ویروس پاپیلومای انسانی طراحی شده است. این ویروس میتواند زمینهساز بروز برخی سرطانها، از جمله سرطان دهانه رحم و نیز زگیل تناسلی باشد. به همین دلیل، بسیاری از کشورها این واکسن را در برنامههای ملی واکسیناسیون خود گنجاندهاند.
تصمیمگیری درباره اینکه کدام واکسن باید زودتر وارد برنامه ملی واکسیناسیون شود، تنها به اثربخشی آن وابسته نیست. ورود هر واکسن جدید به برنامه واکسیناسیون ملی به ارزیابی دقیق زنجیره سرد، بودجه پایدار، بررسی میزان شیوع بیماری و اثربخشی واکسن نیاز دارد.
یافتههای این پژوهش که با مشارکت پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، وزارت بهداشت، دفتر سازمان جهانی بهداشت در ایران، دانشگاه علوم پزشکی همدان، دانشگاه علوم پزشکی کردستان و مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی انجام شده، در نشریه BMJ Open منتشر شده است. این مطالعه برای نخستین بار از چارچوب استاندارد جدید سازمان جهانی بهداشت برای رتبهبندی و زمانبندی ورود واکسنهای جدید استفاده کرده و بر اساس آن، نقشه راهی برای سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ تدوین کرده است.
واکسن HPV در صدر اولویتها
در این پروژه، کمیته ملی مشورتی ایمنسازی ایران از میان فهرست اولیه واکسنهای پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت، هفت واکسن از جمله واکسن HPV، واکسن آنفلوانزای فصلی برای گروههای پرخطر، واکسن ششگانه، واکسن پنوموکوک برای افراد پرخطر، واکسن سیاهسرفه (aP)، واکسن ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و واکسن آبلهمرغان را برای بررسی انتخاب کرد. البته واکسن ششگانه به دلیل اینکه فرآیند ورود آن به نظام سلامت پیش از پروژه تصویب شده بود و در حال جایگزینی با واکسن پنجگانه بود، از مدلسازی نهایی کنار گذاشته شد.
در این مطالعه ارزیابی این واکسنها تنها بر پایه میزان محافظت آنها انجام نشد. اعضای کمیته ۱۷ معیار اصلی که بازتابدهنده وضعیت بومی ایران بود را برای قضاوت انتخاب کردند. بخشی از این معیارها به اهمیت بیماری، مانند میزان مرگومیر، بروز بیماری، عوارض بلندمدت و اثربخشی واکسن مربوط بود و بخشی دیگر امکان اجرای برنامه از جمله قیمت واکسن، امکان تأمین پایدار، سازگاری با برنامه واکسیناسیون کشور و تأمین منابع مالی را مورد سنجش قرار داد.
نتیجه این ارزیابی نشان داد واکسن HPV در هر دو محور «اهمیت برای سلامت عمومی» و «امکان اجرا» بالاترین رتبه را به دست آورد. پس از آن، واکسن پنوموکوک برای گروههای پرخطر و واکسن آنفلوانزای فصلی برای گروههای پرخطر در رتبههای بعدی قرار گرفتند.
فقط اثربخشی مهم نیست؛ امکان اجرا هم تعیینکننده است
یکی از تفاوتهای این چارچوب با بسیاری از روشهای قبلی، جدا کردن دو مفهوم «اهمیت» و «امکان اجرا» است. به بیان ساده، ممکن است واکسنی از نظر علمی بسیار ارزشمند باشد، اما اجرای گسترده آن در شرایط فعلی کشور به دلیل هزینه، محدودیت بودجه یا دشواری تأمین، عملی نباشد.
به همین دلیل، پژوهشگران به جای تولید یک امتیاز نهایی، هر واکسن را در دو محور مستقل بررسی کردند. این رویکرد باعث شد تصمیمگیران علاوه بر ارزش سلامت عمومی هر واکسن، محدودیتهای اجرایی را نیز همزمان در نظر بگیرند.
نقشه راه واکسنهای جدید تا ۵ سال آینده
بر همین اساس، کمیته ملی مشورتی ایمنسازی دو سناریوی مختلف برای ترتیب ورود واکسنها پیشنهاد کرد. در هر دو سناریو، واکسن HPV پس از واکسن ششگانه که پیش از این تصویب شده و در زمان اجرای مطالعه وارد مرحله اجرا شده بود، به عنوان نخستین اولویت محسوب شد. تفاوت دو سناریو تنها در جایگاه برخی واکسنهای بعدی، از جمله واکسن پنوموکوک و واکسن سیاهسرفه (aP) بود. در مقابل، واکسنهای RSV و آبلهمرغان در گروه کماولویت قرار گرفتند و برای ورود به برنامه ملی طی افق پنجساله مطالعه توصیه نشدند.
در سناریوی اول اصلی واکسن HPV در سال ۲۰۲۶ معرفی میشود. در ادامه در سال ۲۰۲۷ واکسن Tdap یا واکسن سهگانه بزرگسالان (دیفتری، کزاز، سیاه سرفه (aP))، در سال ۲۰۲۸ واکسن پنوموکوک بزرگسالان و در نهایت در سال ۲۰۳۰ واکسن آنفلوآنزا وارد برنامه واکسیناسیون ملی میشود. در سناریوی دوم جایگزین واکسن پنوموکوک یک سال جلوتر و در سال ۲۰۲۷ معرفی شده و جای خود را با واکسن Tdap در سال ۲۰۲۸ عوض می کند؛ اما نقطه اشتراک هر دو برنامه آغاز حتمی نقشه راه با واکسن HPV در سال ۲۰۲۶ است.
تصمیمگیری بر اساس اجماع و شواهد
اجرای این پروژه طی سه مرحله انجام شد و چندین نشست حضوری و مجازی را دربر گرفت. اعضای کمیته ملی مشورتی ایمنسازی، مدیران برنامه ایمنسازی وزارت بهداشت و نمایندگان سازمان جهانی بهداشت و یونیسف در ایران، درباره معیارهای ارزیابی، وزن هر معیار و رتبه هر واکسن به بحث و رأیگیری پرداختند. برای کاهش تأثیر نظر افراد پرنفوذ بر نتیجه نهایی، رأیگیریها بهصورت الکترونیکی و ناشناس انجام شد و امتیازهای هر واکسن بر اساس مجموعهای از شواهد علمی، اطلاعات اپیدمیولوژیک، دادههای اقتصادی و ظرفیت اجرایی برنامههای واکسیناسیون کشور محاسبه شد.
به گفته پژوهشگران این مطالعه؛ این شیوه باعث شد فرآیند تصمیمگیری شفافتر، قابل تکرارتر و مستندتر از روشهای مبتنی بر توافقهای غیررسمی باشد.
شکافهای اطلاعاتی همچنان یک چالش است
با وجود دستیابی به یک نقشه راه مشخص، مطالعه نشان میدهد فرآیند تصمیمگیری با محدودیتهایی نیز روبهرو بوده است. یکی از مهمترین چالشها، کمبود دادههای بومی درباره بار برخی بیماریها، بهویژه بیماریهای ناشی از RSV و پنوموکوک در بزرگسالان و همچنین محدود بودن مطالعات داخلی درباره هزینهاثربخشی برخی واکسنها بود.
پژوهشگران همچنین اشاره میکنند که برآورد آثار مالی بلندمدت اجرای برنامه، به دلیل شرایط اقتصادی و ناپایداریهای کلان، با عدم قطعیت همراه بوده است. همچنین اجرای این چارچوب به زمان، نیروی انسانی و یک تیم تخصصی برای گردآوری و تحلیل حجم زیادی از شواهد نیاز داشت؛ موضوعی که میتواند تکرار منظم چنین فرایندی را برای کشورهایی با ظرفیت محدود دشوار کند.
به نقل از ایسنا، با این حال، نویسندگان نتیجه گرفتهاند که چارچوب جدید سازمان جهانی بهداشت توانسته است در شرایط ایران نیز بهطور موفق اجرا شود و مجموعهای از توصیههای مبتنی بر اجماع و شواهد را برای اولویتبندی واکسنهای جدید ارائه کند.
به گفته پژوهشگران، سادهتر شدن روند گردآوری شواهد، کاهش پیچیدگی شیوه امتیازدهی و تقویت پشتیبانی اجرایی از گروه مشورتی میتواند استفاده از این ابزار را بهویژه در کشورهایی با منابع محدود، آسانتر و پایدارتر کند.