نتایج یک پژوهش جدید نشان میدهد اگرچه پرستاران ایرانی مراقبت معنوی را بخشی مهم از درمان جامع بیماران میدانند، اما کمبود آموزش، فشار کاری، محدودیت زمان و نبود حمایت ساختاری، مانع از اجرای مؤثر آن در مراکز درمانی شده است. پژوهشگران تأکید میکنند نهادینه شدن این رویکرد، مستلزم اصلاح برنامههای آموزشی و تقویت حمایتهای نظام سلامت است.
به گزارش سیناپرس، محققان در یک بررسی علمی تازه، یکی از نیازهای اساسی بیماران در فرآیند درمان را مورد توجه قرار دادهاند؛ نیازی که ریشه در فرهنگ، باورها و معنای زندگی افراد دارد.
موضوع معنویت و توجه به نیازهای معنوی بیماران، سالهاست که به عنوان بخشی مهم از مراقبتهای بهداشتی در جهان مطرح شده است. پرستاری جامعنگر بر این اصل استوار است که انسان تنها یک جسم بیمار نیست، بلکه مجموعهای بههمپیوسته از جسم، ذهن، احساسات، روابط اجتماعی، شرایط زندگی و باورهای درونی است. در چنین نگاهی، مراقبت مؤثر زمانی محقق میشود که تمامی این ابعاد به رسمیت شناخته شوند.
معنویت، به عنوان یکی از این ابعاد، به شیوهای که فرد به زندگی معنا میدهد، با رنج و بیماری کنار میآید و با خود، دیگران و جهان ارتباط برقرار میکند، مربوط است و میتواند بر تجربه بیمار از درمان اثرگذار باشد.
اهمیت پرداختن به مراقبت معنوی زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بسیاری از بیماران در شرایط بیماری، پرستاران را نزدیکترین افراد برای دریافت حمایت عاطفی و آرامش درونی میدانند. مطالعات پیشین نشان دادهاند که توجه به نیازهای معنوی میتواند به کاهش اضطراب، افسردگی و حتی احساس درد کمک کند و رضایت بیماران از مراقبت را افزایش دهد.
با این حال، معنویت مفهومی چندبعدی، وابسته به فرهنگ و تا حدی ذهنی است و همین موضوع باعث شده تعریف و اجرای مراقبت معنوی در عمل، بهویژه در برخی نظامهای سلامت، با دشواری همراه باشد. در جوامع اسلامی مانند ایران، که دین و معنویت نقش پررنگی در زندگی روزمره دارند، این موضوع حساسیت و اهمیت بیشتری پیدا میکند.
محمدجواد حسینآبادی فراهانی، عضو گروه پرستاری دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، به همراه سه نفر از همکاران همدانشگاهی خود، پژوهشی را در همین راستا و با هدف بررسی وضعیت مراقبت معنوی در پرستاری ایران انجام دادهاند. در این مطالعه، محققان با تمرکز بر پژوهشهای قبلی انجامشده در ایران، سعی کردهاند نشان دهند مراقبت معنوی در عمل با چه موانعی روبهروست و چه پیشنهادهایی برای بهبود آن مطرح شده است.
روش انجام این پژوهش به این صورت بوده که محققان با استفاده از کلیدواژههایی مانند مراقبت معنوی، معنویت و پرستاری، مقالات فارسی و انگلیسی منتشرشده بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ را در پایگاههای معتبر علمی جستوجو کردند. در این میان، پایگاههایی مانند PubMed، Scopus، Web of Science و همچنین بانکهای اطلاعاتی داخلی مورد استفاده قرار گرفته است. پس از جستوجوی اولیه و بررسی عنوان و چکیده مقالات، تنها پژوهشهایی انتخاب شدند که بهطور مستقیم به مراقبت معنوی در پرستاری ایران پرداخته بودند.
یافتههای این بررسی نشان میدهند که پرستاران ایرانی بهطور کلی از اهمیت مراقبت معنوی آگاه هستند و آن را بخشی ضروری از مراقبت جامع میدانند. با این حال، آنها در عمل با موانع متعددی مواجهاند.
کمبود آموزش هدفمند، حجم بالای کار و کمبود زمان، نبود انگیزه کافی، تنوع نیازهای معنوی بیماران و حمایت ناکافی از سوی سیستم سلامت، از مهمترین چالشهایی هستند که در مطالعات مختلف به آن اشاره شده است. این شرایط باعث میشود مراقبت معنوی، با وجود پذیرش نظری، در برنامههای روزمره پرستاری جایگاه پررنگی نداشته باشد.
در این مطالعه تأکید شده است که این چالشها تنها به سطح فردی محدود نمیشوند و ریشههای ساختاری و آموزشی دارند. محققان بر این باورند که بدون برنامهریزی منسجم، آموزش استاندارد و ایجاد محیط حمایتی در نظام سلامت، انتظار ارائه مؤثر مراقبت معنوی واقعبینانه نیست. توانمندسازی پرستاران و به رسمیت شناختن این نوع مراقبت به عنوان بخشی از وظایف حرفهای، از جمله نکات کلیدی مطرحشده در جمعبندی پژوهش است.
طبق اطلاعات تکمیلی ارائهشده در این پژوهش، راهکارهای پیشنهادی فراتر از آموزشهای کوتاهمدت هستند. طراحی دورههای آموزشی مبتنی بر شایستگی، احترام عملی به باورهای بیماران، تشکیل تیمهای چندتخصصی شامل پرستار، پزشک، روانشناس و روحانی، و ادغام نظاممند مراقبت معنوی در برنامههای بالینی، از جمله پیشنهادهای مطرحشده هستند. این اقدامات میتوانند به کاهش رنج بیماران، افزایش رضایت آنها و حتی کاهش هزینههای نظام سلامت کمک کنند.
به نقل از ایسنا، همچنین توصیه شده است که برای غلبه بر مشکل کمبود زمان، ساختار خدمات پرستاری اصلاح شود و زمان مشخصی در شیفتهای کاری به مراقبت معنوی اختصاص یابد. طراحی ابزارهای ساده مانند چکلیست برای شناسایی نیازهای معنوی بیماران و توجه به سلامت معنوی خود پرستاران نیز از دیگر نکات مهمی است که در این پژوهش بر آن تأکید شده است.
این یافتههای علمیپژوهشی در نشریه «روانپرستاری» وابسته به انجمن علمی پرستاری ایران منتشر شده است؛ نشریهای که به انتشار پژوهشهای مرتبط با ابعاد روانی، اجتماعی و معنوی مراقبتهای پرستاری میپردازد.