بیش از ۲۴ سال از طرح ایده کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها میگذرد؛ مطالبهای که با هدف نهادینهکردن گفتوگوی علمی، نقد منصفانه و تضارب آرا مطرح شد، اما به باور بسیاری از استادان و دانشجویان، هنوز با اهداف اولیه خود فاصله دارد. با وجود تدوین آییننامهها و برگزاری صدها نشست، چالشهایی مانند نگاه مناسبتی، محدودیت موضوعات و کماثر بودن نتایج، مانع تبدیل این کرسیها به بخشی از فرهنگ پایدار دانشگاهی شده است.
به گزارش سیناپرس، از زمستان ۱۳۸۱ و طرح ایده کرسیهای آزاداندیشی از سوی رهبر شهید انقلاب بیش از دو دهه میگذرد؛ کرسیهایی که قرار بود به بستری برای گفتوگوی علمی، نقد منصفانه و تضارب آرا در دانشگاهها تبدیل شوند. با وجود برگزاری صدها کرسی و تدوین آییننامههای مختلف، هنوز این پرسش پابرجاست که این مطالبه تا چه اندازه در دانشگاهها محقق شده و چرا همچنان میان اهداف ترسیمشده و واقعیت اجرا فاصله وجود دارد؟
هشتم بهمن ماه سال ۸۱ بود که نخستین بار رهبر شهید انقلاب در دیدار با اعضای انجمن اهل قلم ایده راه اندازی کرسی های آزاداندیشی را در فضاهای فرهنگی و دانشگاهی مطرح کردند و در این زمینه فرمودند: «اگر بخواهیم در زمینه گسترش و توسعه واقعیِ فرهنگ و اندیشه و علم حقیقتاً کار کنیم، احتیاج داریم به اینکه از مواهب خدادادی و در درجه اوّل آزاداندیشی استفاده کنیم. آزاداندیشی در جامعه ما یک شعار مظلوم است.
تا گفته می شود آزاداندیشی، عدّهای فوری خیال می کنند که بناست همه بنیانهای اصیل در هم شکسته شود، و آنها چون به آن بنیانها دلبستهاند، می ترسند. عدّهای دیگر هم تلقّی میکنند که با آزاداندیشی باید این بنیانها شکسته شود. هر دو گروه به آزاداندیشی که شرط لازم برای رشد فرهنگ و علم است، ظلم می کنند. ما به آزاداندیشی احتیاج داریم».
حال بیش از دو دهه از زمانی که موضوع کرسیهای آزاداندیشی به عنوان یکی از مهمترین مطالبات برای ارتقای فضای گفتوگو و نقد علمی در دانشگاهها مطرح شد، میگذرد. در این سالها آییننامههای مختلفی برای برگزاری این کرسیها تدوین شده، جشنوارههای ملی برگزار شده و دانشگاهها و تشکلهای دانشجویی صدها نشست و مناظره را در قالب کرسیهای آزاداندیشی برگزار کردهاند؛ اما هنوز بسیاری از استادان، دانشجویان و تشکل های دانشجویی معتقدند این ظرفیت به جای آنکه به بخشی از فرهنگ جاری دانشگاه تبدیل شود، در بسیاری از موارد به برنامههایی مناسبتی و محدود خلاصه شده است.
به گونه ای که رهبر شهید انقلاب ۱۳ مهرماه سال ۹۰ در دیدار جمعی از نخبگان و برگزیدگان علمی در رابطه با اهمیت برگزاری کرسی های آزاد اندیشی فرمودند: «فکر کنید، بگویید، بنویسید، در مجامعِ خودتان منعکس کنید، آن کرسی های آزاداندیشی را که من ۱۰۰ بار ـ با کم و زیادش ـ تأکید کرده ام راه بیندازید و این ها را هی آنجا بگویید. این می شود یک فضا. وقتی یک فضای گفتمانی به وجود آمد، همه در آن فضا فکر می کنند، همه در آن فضا جهت گیری پیدا می کنند، همه در آن فضا کار می کنند».
بر این اساس کرسیهای آزاداندیشی با هدف فراهم کردن بستری برای تضارب آرا، تقویت روحیه نقد، افزایش قدرت استدلال و گفتوگوی منطقی میان استادان و دانشجویان شکل گرفت. ایده اصلی این بود که دانشگاه، محلی برای شنیدن دیدگاههای مختلف و رسیدن به فهمی عمیقتر از مسائل کشور باشد؛ فضایی که در آن اختلاف نظر نه تهدید، بلکه فرصتی برای رشد علمی تلقی شود.
از یک مطالبه تا تدوین آییننامهها
پس از بیانات و تاکیدات رهبر شهید انقلاب، موضوع کرسیهای آزاداندیشی از همان اوایل دهه ۱۳۸۰ به طور جدی وارد ادبیات آموزش عالی کشور شد. پس از آن، شورای عالی انقلاب فرهنگی با همکاری وزارت علوم، وزارت بهداشت، دانشگاه آزاد اسلامی و نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، آییننامهها و دستورالعملهایی را برای نحوه برگزاری این کرسیها تدوین کردند.
بر اساس این آییننامهها، کرسیهای آزاداندیشی باید بر پایه گفتوگوی منطقی، احترام به دیدگاه مخالف، استدلال علمی، رعایت اخلاق و حضور داوران علمی برگزار شوند. همچنین دانشگاهها موظف شدند زمینه حضور دانشجویان، استادان و تشکلهای مختلف را در این برنامهها فراهم کنند.
دانشگاهها چه کردهاند؟
در سالهای اخیر، بسیاری از دانشگاههای کشور از جمله دانشگاههای بزرگ دولتی، دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاههای علوم پزشکی برگزاری کرسیهای آزاداندیشی را در برنامههای فرهنگی خود قرار دادهاند. برخی دانشگاهها این کرسیها را به صورت مستمر برگزار کرده و حتی برای برترین مناظرهها و ایدههای دانشجویی جشنوارههای داخلی تعریف کردهاند.
از سوی دیگر، سازمان امور دانشجویان، معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها نیز با برگزاری مراسمات ملی کرسیهای آزاداندیشی تلاش کردهاند انگیزه دانشگاهها برای توسعه این برنامهها را افزایش دهند.
با این حال، بررسی روند برگزاری این کرسیها نشان میدهد که در بسیاری از دانشگاهها، این برنامهها بیشتر در مناسبتهایی مانند روز دانشجو یا جشنوارههای فرهنگی برگزار میشوند و هنوز به یک برنامه دائمی در فضای دانشگاه تبدیل نشدهاند.
نقش تشکلهای دانشجویی
تشکلهای دانشجویی نظیر انجمنهای اسلامی، بسیج دانشجویی، تشکلهای مستقل و انجمنهای علمی از جمله فعالترین برگزارکنندگان کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها بودهاند که طی سالهای گذشته تلاش کردند موضوعات مختلفی از مسائل آموزشی و صنفی گرفته تا موضوعات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را در قالب مناظره و گفتوگو برگزار کنند.
با این حال، بسیاری از فعالان دانشجویی معتقدند که کرسیهای آزاداندیشی زمانی میتوانند اثرگذار باشند که همه دیدگاهها فرصت حضور برابر داشته باشند، موضوعات بر اساس دغدغههای واقعی دانشجویان انتخاب شود و مسئولان دانشگاه نیز برای پاسخگویی در این نشستها حضور پیدا کنند.
دانشجویان چه میخواهند؟
فعالان دانشجویان بر این باورند که کرسیهای آزاداندیشی نباید صرفاً به برنامههایی با حضور چند سخنران محدود شود. آنها انتظار دارند این نشستها به فضایی برای طرح آزادانه پرسشها، نقد سیاستهای دانشگاه، بررسی مسائل روز کشور و گفتوگوی مستقیم میان دانشجویان و مسئولان تبدیل شود.
از سوی دیگر مسئولان حوزه آموزش عالی نیز معتقدند آموزش مهارت گفتوگو، مناظره و تحمل دیدگاه مخالف باید از اهداف اصلی این کرسیها باشد؛ چرا که دانشگاه علاوه بر آموزش تخصصی، مسئول تربیت شهروندانی پرسشگر، مسئولیتپذیر و اهل گفتوگو است.
چرا کرسیهای آزاداندیشی به جایگاه مطلوب نرسیدهاند؟
با وجود گذشت حدود ۲۴ سال از تاکید رهبر شهید انقلاب برای راه اندازی کرسی های آزاداندیشی، فعالان دانشجویی و اساتید معتقدند موانعی در مسیر نهادینه شدن کرسیهای آزاداندیشی وحود دارد. نگاه مناسبتی به برگزاری نشستها، نگرانی از ایجاد حاشیه و آزادی های پس از بیان، ضعف در آموزش نگاه نقادانه، محدود بودن برخی موضوعات مورد بحث، بی رغبتی استادان برای بیان نظر و نقد و همچنین نبود سازوکاری برای پیگیری نتایج نشستها از جمله مهمترین چالشهایی است که از سوی این فعالان برای برگزاری کرسی های آزاداندیشی مطرح میشود.
اگرچه برخی از فعالا دانشجویی نیز معتقدند تا زمانی که خروجی این کرسیها در تصمیمگیریهای دانشگاهی و سیاستگذاریهای فرهنگی اثرگذار نباشد، انگیزه دانشجویان برای مشارکت گسترده در آنها افزایش نخواهد یافت.
راهی که همچنان ادامه دارد
به نقل از ایسنا، باید باور داشته باشیم که کرسیهای آزاداندیشی امروز دیگر یک برنامه فرهنگی نیستند، بلکه یکی از شاخصهای پویایی فضای دانشگاهی به شمار میروند. تجربه دانشگاههای موفق نشان داده است هرجا گفتوگو، نقد مستدل و مشارکت دانشجویان جدی گرفته شده، کیفیت فعالیتهای علمی و فرهنگی نیز ارتقا یافته است.
اکنون با گذشت بیش از دو دهه از طرح این ایده، این پرسش همچنان پیش روی نظام آموزش عالی قرار دارد که آیا کرسیهای آزاداندیشی توانستهاند به هدف اصلی خود یعنی تبدیل شدن به بستری دائمی برای گفتوگوی علمی و تضارب آرا دست یابند یا همچنان میان اسناد، آییننامهها و آنچه در فضای واقعی دانشگاهها رخ میدهد، فاصلهای قابل توجه وجود دارد؛ فاصلهای که کاهش آن میتواند به تقویت سرمایه اجتماعی دانشگاه و ارتقای فرهنگ نقد و گفتوگو در کشور منجر شود.