خانه معمولا جایی است که از آلودگی خیابانها به آن پناه میبریم؛ اما پژوهشها نشان میدهند همیشه اینطور نیست. گاهی همان لحظهای که غذا روی اجاق آماده میشود یا سطح آشپزخانه را با یک شوینده معطر تمیز میکنیم، ترکیباتی وارد هوا میشوند که کیفیت هوای داخل را تغییر میدهند. هوای خانه میتواند میزبان آلایندههایی باشد که منشأ آنها نه کارخانه و خودرو بلکه فعالیتهای معمول زندگی روزمره است.
وقتی صحبت از آلودگی هوا میشود، بیشتر نگاهها به بیرون از خانه است؛ به دود خودروها، صنایع و آلودگی شهرها؛ اما بخش مهمی از زندگی انسان در محیطهای بسته میگذرد.
«آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا» (EPA) میگوید مردم به طور متوسط حدود ۹۰ درصد زمان خود را در فضاهای داخلی سپری میکنند و غلظت برخی آلایندهها در این محیطها ممکن است دو تا پنج برابر بیشتر از هوای بیرون باشد.
به گفته EPA، منابع آلودگی داخل ساختمانها بسیار متنوعاند؛ از وسایل گرمایشی و آشپزی گرفته تا مواد شوینده، رنگها، حشرهکشها، مصالح ساختمانی و ترکیبات آلی فرّار. به این معنا که بخشی از آلودگی خانه میتواند از همان وسایلی ایجاد شود که برای راحتتر کردن زندگی استفاده میکنیم.
وقتی پختوپز، شیمی هوا را تغییر میدهد
آشپزی یکی از فعالیتهایی است که میتواند ترکیب هوای خانه را تغییر دهد. این موضوع فقط به خانههایی محدود نیست که از چوب، زغال یا سوختهایی استفاده میکنند که هنگام سوختن آلودگی زیادی تولید میکنند.
«سازمان جهانی بهداشت» (WHO) هشدار داده است که حدود ۲.۱ میلیارد نفر در جهان همچنان برای پختوپز از سوختهایی مانند چوب، زغالسنگ، بقایای کشاورزی، فضولات حیوانی و نفت سفید استفاده میکنند. در خانههای با تهویه نامناسب، دود حاصل از این سوختها میتواند غلظت ذرات ریز خطرناک را بهشدت افزایش دهد؛ ذراتی که میتوانند وارد عمق ریه و حتی جریان خون شوند.
WHO آلودگی هوای خانه را با بیماریهایی مانند بیماری قلبی، سکته مغزی، بیماری مزمن انسدادی ریه و سرطان ریه مرتبط میداند و تخمین میزند این آلودگی در سال ۲۰۲۱ با حدود ۲.۹ میلیون مرگ زودرس ارتباط داشته است.
حتی آشپزی با اجاقهای معمولی هم بیاثر نیست
پژوهشگران «دانشگاه یورک» در بریتانیا بررسی کردند که هنگام پخت یک غذای معمولی، چه موادی وارد هوای خانه میشوند. آنها دریافتند که فرآیند پختوپز میتواند ترکیبات شیمیایی مختلفی تولید کند. برای مثال، سرخ کردن غذا با روغن باعث آزاد شدن مقدار زیادی آلدهید میشود؛ گروهی از ترکیبات شیمیایی که برخی از آنها میتوانند برای سلامت مضر باشند. همچنین سبزیجات هنگام پخت، بعضی ترکیبات فرّار را وارد هوا میکنند و ادویهها نیز موادی به نام مونوترپن آزاد میکنند؛ ترکیباتی که بخشی از بوی طبیعی گیاهان را ایجاد میکنند.
اما داستان به همینجا ختم نمیشود. این ترکیبات در فضای بسته خانه میتوانند با مواد دیگر موجود در هوا واکنش دهند و ترکیبات جدیدی بسازند. مدلسازیهای رایانهای پژوهشگران دانشگاه یورک نشان داد که ترکیبات حاصل از آشپزی و نظافت میتوانند در تولید فرمالدهید نقش داشته باشند؛ مادهای شیمیایی که قرار گرفتن طولانیمدت در معرض آن با خطرات سلامتی، از جمله افزایش خطر سرطان، مرتبط دانسته شده است.
بوی تمیزی همیشه نشانه هوای پاک نیست
بخش دیگری از داستان از مواد شوینده شروع میشود. خانه تمیز معمولا با سلامت گره خورده است؛ اما خود فرآیند تمیزکاری میتواند مواد شیمیایی وارد هوا کند.
یک مرور علمی منتشرشده در سایت «پاب مد» (PubMed) در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد محصولات شوینده و ضدعفونیکننده فقط مواد پاککننده ساده نیستند؛ برخی از آنها ترکیبات شیمیایی مختلفی مانند مواد معطر مصنوعی و موادی دارند که میتوانند در هوا منتشر شوند.
پژوهشگران بهطور ویژه درباره برخی ترکیبات مانند فتالاتها و سیکلوسیلوکسانها هشدار دادهاند؛ موادی که در بعضی مطالعات با اثرات نامطلوب بر سلامتی مرتبط دانسته شدهاند. این مقاله پس از بررسی مطالعات منتشرشده در پایگاههای علمی به این نتیجه رسید که استفاده از محصولات شوینده میتواند مواجهه افراد با آلایندههای شیمیایی و ذرات معلق را افزایش دهد.
این مرور علمی گزارش میکند که استفاده مداوم از برخی محصولات شوینده با مشکلات تنفسی مانند آسم و علائم شبیه آسم ارتباط دارد؛ موضوعی که هم برای کارکنان خدمات نظافتی و هم برای افرادی که در خانه با این مواد در تماس هستند اهمیت دارد.
آیا شوینده سبز یعنی هوای سالمتر؟
یکی از یافتههای جالب دانشگاه یورک این بود که محصولاتی که با عنوان «سبز» یا دوستدار محیط زیست عرضه میشوند، الزاما همیشه ترکیبات شیمیایی کمتری وارد هوا نمیکنند.
پژوهشگران دریافتند برخی شویندههای سبزِ عطردار میتوانند مونوترپن بیشتری منتشر کنند. البته نوع این ترکیبات هم مهم است، زیرا برخی از آنها واکنشپذیرترند و میتوانند محصولات ثانویه زیانآورتری ایجاد کنند. به همین علت، فقط نام محصول تعیینکننده نیست؛ ترکیب شیمیایی آن و شرایط استفاده، مانند تهویه محیط، اهمیت دارد.
آلودگی خانهها از نگاه شهروندان
در مطالعهای از دانشگاه تامپره فنلاند، گروهی از شهروندان با استفاده از حسگرهای کوچک، کیفیت هوای خانههای خود را طی سه هفته بررسی کردند. این پژوهش نشان داد فعالیتهای روزمرهای مانند آشپزی، روشن کردن شمع، استفاده از مواد شیمیایی خانگی و اسپری مو میتوانند میزان آلایندههای موجود در هوای داخل را افزایش دهند.
«آنا-کایسا ویتانن» (Anna-Kaisa Viitanen)، پژوهشگر دانشگاه تامپره، میگوید مشارکت شهروندان در این مطالعه فقط به جمعآوری دادهها کمک نکرد، بلکه باعث شد افراد بهتر متوجه شوند چه فعالیتهایی کیفیت هوای خانهشان را تغییر میدهد و چگونه میتوانند آن را مدیریت کنند.
پژوهشگران این مطالعه تأکید کردند که اثرات آلودگی هوای داخل همیشه بلافاصله قابل مشاهده نیست. مواجهه با ذرات معلق و برخی گازهای زیانآور میتواند در طول زمان تجمع پیدا کند و سالها بعد بر سلامت اثر بگذارد.
اهمیت این موضوع در مطالعات دیگر نیز مطرح شده است. بر اساس یک مطالعه منتشرشده در نشریه فنلاندی Ympäristö ja Terveys، ذرات موجود در هوای داخل ساختمانها سومین عامل مهم خطرات زیستمحیطی برای سلامت در فنلاند معرفی شدهاند.
همچنین، کیفیت هوای داخل فقط به اتفاقات داخل خانه محدود نیست. در مطالعه دانشگاه تامپره مشخص شد عواملی مانند آلودگی ترافیک، سرمای شدید و سوختن چوب نیز میتوانند اثرگذار باشند؛ زیرا بخشی از آلایندههای بیرون از طریق پنجرهها، سیستمهای تهویه یا شکافهای ساختمان وارد فضای بسته میشوند.
راهکار چیست؟
سازمان جهانی بهداشت راهکار اصلی مقابله با آلودگی هوای خانه را استفاده از سوختها و فناوریهای پاکتر برای پختوپز میداند. آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا نیز بر نقش تهویه مناسب و تبادل هوا در کاهش تجمع آلایندهها تأکید میکند.
به نقل از آنا، همچنین مرور علمی منتشرشده در PubMed پیشنهاد میکند برای کاهش مواجهه با مواد شوینده، ترکیبات خطرناک محصولات کاهش یابد، تهویه هنگام و پس از نظافت بهتر شود و انتخاب محصولات با دقت بیشتری انجام گیرد.
خانه قرار است محل آرامش باشد، اما پژوهشها یادآوری میکنند که هوای داخل آن هم نیازمند توجه است. گاهی آلودگی نه از خیابان بلکه از اسپری خوشبوکننده یا شویندهای شروع میشود که هر روز استفاده میکنیم.