اگر قرار باشد از میان پدیدههایی که مسیر تاریخ بشر را دگرگون کردهاند یکی را انتخاب کنیم، آتش بدون تردید در صدر فهرست قرار میگیرد.
به گزارش سیناپرس، آتش در صورت مهارنشدن میتواند ویرانگر باشد، اما زمانی که انسان آن را تحت کنترل درآورد، به ابزاری بیهمتا تبدیل شد؛ ابزاری که گرما در سرما فراهم میکند، غذا را میپزد، موتورهای صنعتی را به حرکت درمیآورد و مواد خام را به محصولاتی مانند سفال، شیشه و فلز تبدیل میکند.
با این حال، یکی از بزرگترین پرسشهای باستانشناسی همچنان بیپاسخ مانده است: انسانهای نخستین دقیقاً از چه زمانی استفاده از آتش را آغاز کردند؟
اکنون پژوهشی تازه که بقایای بهجامانده در یک غار باستانی را بررسی کرده، نشان میدهد این زمان ممکن است صدها هزار سال زودتر از برآوردهای پیشین باشد.
شواهدی از استفاده مکرر از آتش در غاری باستانی
تیمی از پژوهشگران به سرپرستی «ماریا دولورس مارین-مونفورت»، دیرینزیستشناس دانشگاه ملی جنوب آرژانتین، اعلام کردهاند که انسانهای اولیه ساکن غار «واندرورک» در آفریقای جنوبی – که احتمالاً از گونه هومو ارکتوس (انسان راستقامت)** بودهاند – نشانههایی از استفاده مکرر از آتش را در لایههایی بر جای گذاشتهاند که قدمت آنها بین **۱٫۰۷ تا ۱٫۷۹ میلیون سال برآورد میشود.
به گفته محققان، آثار آتش در کنار دیگر شواهد سکونت انسان در بخشهایی از غار کشف شده که دهها متر از ورودی فاصله دارند؛ جایی که آتشسوزیهای طبیعی بهطور معمول نمیتوانند به آن نفوذ کنند.
لیورا کولسکا هوروویتز باستانشناس، میگوید:این یافتهها نشان میدهد انسانهای اولیه صرفاً ناظران منفعل آتشهای طبیعی نبودند، بلکه بهطور فعال از آتش استفاده میکردند و آن را وارد زندگی روزمره خود کرده بودند.
غار واندرورک؛ پنجرهای به گذشته دور بشر
غار واندرورک که در اعماق صحرای کالاهاری قرار دارد، یکی از ارزشمندترین محوطههای باستانشناسی جهان به شمار میرود.پژوهشهای پیشین نشان داده بودند که این غار حدود ۱٫۸ میلیون سال پیش محل سکونت انسان بوده و قدیمیترین شواهد شناختهشده از زندگی در فضای سرپوشیده را در خود جای داده است.
همچنین پیش از این، نشانههایی از استفاده از آتش در رسوبات مربوط به حدود یک میلیون سال پیش در این غار شناسایی شده بود.
فناوری جدید، رازهای قدیمی را آشکار کرد
در مطالعه جدید، پژوهشگران از روشی نوآورانه و غیرتهاجمی برای بررسی مجموعه بزرگی از استخوانهای حیوانی کشفشده در غار استفاده کردند.همانطور که گرما میتواند ساختار شیمیایی شن و سنگ را تغییر دهد، استخوانها نیز در اثر حرارت دچار تغییرات مولکولی میشوند و همین امر نحوه واکنش آنها به نور را تغییر میدهد.
برای مثال، اگر دو استخوان مشابه را زیر نور آبی قرار دهیم، استخوانی که در گذشته در معرض آتش بوده، پس از عبور نور از یک فیلتر خاص، درخشش قرمز از خود ساطع میکند؛ پدیدهای که «فلورسانس» نام دارد. در مقابل، استخوانی که حرارت ندیده باشد، تیره باقی میماند.
یولاندا فرناندز-خالوو، زمینشناس موزه ملی علوم طبیعی اسپانیا، توضیح میدهد:روش ابداعی ما این امکان را فراهم میکند که استخوانهای سوخته را از استخوانهایی که تنها در اثر فرایندهای شیمیایی فسیلشدن تغییر کردهاند، تشخیص دهیم. این فناوری دقت شناسایی آثار آتش در محوطههای بسیار کهن را بهطور چشمگیری افزایش داده است.»
آیا انسانها آتش را به غار آورده بودند؟
تمام استخوانهای یافتشده الزاماً توسط ساکنان غار وارد آنجا نشدهاند. بسیاری از آنها ریزفسیلهایی هستند که احتمالاً جغدها پس از بلعیدن طعمه و بالا آوردن بقایای آنها به داخل غار منتقل کردهاند.
از این رو، پژوهشگران باید ثابت میکردند که سوختگیها ناشی از فعالیت انسان بوده و نه آتشسوزیهای طبیعی.
سرنخ اصلی، محل کشف بقایای سوخته بود. این آثار در نزدیکی دیگر شواهد حضور انسان و در اعماق غار پیدا شدند؛ فاصلهای که آتش طبیعی به سختی میتواند به آن برسد. همچنین گستردگی آثار سوختگی به اندازهای نبود که بتوان آن را نتیجه یک آتشسوزی گسترده طبیعی دانست.
استفاده از آتش، نه لزوماً تولید آن
با وجود این یافتهها، پژوهشگران تأکید میکنند که هنوز مدرکی در دست نیست که نشان دهد ساکنان غار توانایی روشن کردن آتش را داشتهاند.
اما شواهد بهروشنی حاکی از آن است که آنها میتوانستند آتش را حفظ کرده، جابهجا کنند و در محیطهای امن از آن بهره ببرند.
فرناندز-خالوو در این باره میگوید:آتش رویدادی مقطعی نبوده است، زیرا آثار آن در لایههای مختلف زمینشناسی که دهها هزار سال از یکدیگر فاصله دارند دیده میشود. این موضوع فرضیه آشنایی انسانهای اولیه با نگهداری و انتقال آتش در فضاهای حفاظتشده را تقویت میکند.
اگر نتایج این پژوهش در مطالعات آینده نیز تأیید شود، ممکن است تاریخ استفاده انسان از آتش صدها هزار سال عقبتر برده شود. چنین کشفی میتواند نگاه دانشمندان به تواناییهای شناختی و فناوری نیاکان انسان، بهویژه گونه «هومو ارکتوس»، را دگرگون کند و نشان دهد که آنها بسیار زودتر از آنچه تاکنون تصور میشد، از یکی از مهمترین ابزارهای تاریخ بشر بهره میبردهاند.