محور سلجوقی اصفهان، یادگاری از دوران پایتختی این شهر در سدههای گذشته با وجود غنای تاریخی همواره زیر سایه محور صفوی بوده و از غفلت در احیا و رونق گردشگری رنج برده است. ضمن واکاوی علل این مهجوریت و بررسی مداخلات ناموفقِ دهه ۹۰ در بافتِ اطراف مسجد جامع عتیق و محله جویباره، برنامههای احیای این پهنه تاریخی را بررسی میکنیم.
به گزارش سیناپرس، محور تاریخی سلجوقی در اطراف مسجد جامع عتیق، میدان امام علی (ع) و محله جویباره یا همان یهودیه از کهنترین بخشهای تاریخی شهر اصفهان است. در سالهای اخیر، کشفیات باستانشناسی در محدوده «کمر زرین» اهمیت این منطقه را دوچندان کرد.
سه سال پیش، در حین اجرای پروژه ساماندهی گذر کمر زرین، لودرها با لایههای باستانی برخورد کردند که منجر به آشکار شدن شواهد و معماریهای ادوار مختلف بهویژه دوره سلجوقی شد.
آغاز عملیات باستانشناسی در این محدوده، غنای تاریخی آن را اثبات کرد و نشان داد که با توجه ویژه نهادهای شهری، متولیان میراث فرهنگی و مجموعه مدیریت استان، این منطقه ظرفیت بالایی برای بهرهبرداری در حوزه گردشگری دارد.
با این وجود، محور سلجوقی و کهنترین بافت تاریخی شهر در سالهای گذشته با ناملایمتهای بسیاری روبهرو بوده است؛ از جمله اتفاقات دهه ۸۰ که برای ایجاد زیرگذر و احیای میدان سلجوقی با عنوان پروژه میدان امام علی(ع)، اقدامات بازسازیِ نه چندان خوشایندی صورت گرفت. در آن دوران، گودبرداریهای وسیع برای ایجاد زیرگذر موجب از بین رفتن بخشهای مهمی از لایههای باستانی شد و تغییرات عمدهای در کالبد این محدوده ایجاد کرد.
بازارهای ساختهشده در گرداگرد میدان به اصطلاح احیا شده سلجوقی، بافت تاریخی را دچار تجاری سازی کرد درحالی که هرگز نتوانستند به رونق مطلوب برسند به گونهای که این مداخله، به تجربهای ناموفق برای مدیران شهری وقت تبدیل شد و همواره مورد انتقاد کارشناسان بوده است.
سایت موزه کمرزرین
اکنون این پرسش مطرح است که برای ایجاد پویاییِ واقعی در این پهنه تاریخی که مرکز اصلی شهر سلجوقی اصفهان بوده است، چه رویکردی باید اتخاذ شود؟
به همین منظور با سید مهدی موسوی موحد به گفتوگو نشستیم. او که سالها مدیریت پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق را بر عهده داشته، با مصائب و مشکلات این محدوده کاملاً آشناست و در دوران تصدی معاونت میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی استان اصفهان نیز بر تصمیمگیریها و تحولات این عرصه بهویژه حواشی عبور مترو از جوار مسجد جامع عتیق اشراف داشته است.
وی اکنون قریب به یک سال است که در سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان، مسئولیت بافت تاریخی شهر اصفهان را بر عهده دارد. آنچه پیش رو دارید، ماحصل یک گفتوگوی خبری با اوست.
آقای موسوی، بهنظر میرسد «محور سلجوقی اصفهان» مغفول مانده است. دلیل این غفلت چیست؟ آیا اصلاً شما با این گزاره که این محور بهعنوان یکی از پتانسیلهای شهر اصفهان نادیده گرفته شده، موافقید؟
شاید نتوانیم به این وضوح بگوییم که در تمام سالهای گذشته مورد غفلت بوده اما اجازه بدید این موضوع را از سالهای گذشته و دهه هشتاد باز کنیم.
زمانی که مدیریت شهری تصمیم گرفت میدان عتیق شهر را با نام امام احیا کند، تأکید اصلی روی همین محور سلجوقی بود. منتها با تفکرات آن زمان و مداخلات گستردهای که برای پاسخ به نیازهای شهری انجام شد بهویژه با توجه به اینکه ۲ خیابان اصلیِ عبدالرزاق و ولیعصر از این میدان میگذشت، تغییرات وسیعی صورت گرفت و ماحصل آن شد میدان امام علی فعلی و جلوخانِ مسجد جامع که البته نکات مثبت و منفی قابلنقدی دارد.
مسجد جامع عتیق اصفهان و بافت تاریخی اطراف آن
در رابطه با اصفهانِ سلجوقی، ما صرفاً با این محدوده روبهرو نیستیم؛ بناهای ارزشمند متعددی از آن دوره در پهنههای مجاور وجود دارد. برای نمونه، مجموعه مقبره خواجه نظامالملک و شاهزادگان سلجوقی در نزدیکی خیابان ولیعصر و بناهای دیگری که اگرچه در دورههای مختلف بازسازی شدهاند، اما یادگارهای آن دوره را در خود حفظ کردهاند.
مسئله اصلی «رویکرد» است. ما یک رویکردِ مداخله گسترده داشتیم مثل طرح احیای میدان عتیق که منجر به اتفاقات ناخوشایندی در بافت تاریخی شد و بهتبعِ آن، بازسازی گستردهای صورت گرفت که اکنون باعث شده خط ۲ مترو نیز از آنجا عبور کند. منتها رویکرد امروزی ما در احیای بافتهای تاریخی، باید حداقلِ مداخله و حفظ اصالت بنا باشد.
شما به مداخلات گسترده در زمانِ احیای میدان سلجوقی اشاره کردید که همانجا لایههای باستانی به هم خورد و تخریبهای گستردهای برای ایجاد زیرگذر صورت گرفت. این اتفاقات در دهه ۸۰ رخ داد و تبعاتش اکنون به عبور مترو رسیده است. با توجه به اینکه قرار است مترو از زیرگذر میدان عتیق عبور کند، این مسئله چه تبعاتی برای آثار تاریخی آن محدوده دارد و تحلیل شما در این رابطه چیست؟
در اوایل دهه ۹۰ که تصمیم بر این شد تا خط ۲ مترو از این مسیر عبور کند، مراحل تصویبش طی شد. تا سال ۹۸ که تصمیم نهایی بر سرِ تعیین مسیر در فاصله مشخص از مسجد جامع گرفته شد، سه گزینه مطرح بود. هر کدام از این گزینهها به نحوی بر بناهای موجود در این محدوده تأثیر میگذاشت.
آن دو گزینه دیگر که اجرا نشدند، با توجه به فاصله نزدیکتر به بناهای تاریخی از جمله امامزاده اسماعیل و کنیسههای محله جویباره، مخاطرات بیشتری داشتند. همچنین چون میدان عتیق ساخته شده بود و لایههای باستانشناسی آنجا دستخوش تغییر شده بود، اجماع بر این شد که خط ۲ مترو دقیقاً از زیرِ میدانِ تازه تأسیس عبور کند.
منتها فاصله افقیِ این خط با مسجد جامع، مخصوصاً در گوشهای که به مدرسه مظفریه (یکی از بخشهای مسجد جامع عتیق) میرسد، بسیار کم است.
جلسات متعددی با سازمان قطار شهری و مدیران شهری برگزار شد تا این مسئله و آسیبهای احتمالی مدلسازی و بررسی شود. مشاوری از دانشگاه علم و صنعت به کار گرفته شد و به این جمعبندی رسیدند که با استفاده از تجهیزاتِ کاهش ارتعاش در ریل، میتوانند آسیب به بناهای تاریخیِ مجاور را تا حد قابلتوجهی کاهش دهند.
با این حال، آماری که در آن زمان استخراج کردیم نشان میداد حدود ۷۰ بنا با فواصل مختلف تحت تأثیر خط ۲ قرار میگیرند.
مهمترین مسئله، «مسجد جامع عتیق اصفهان» بهعنوان یک اثر جهانی بود؛ به همین دلیل، سازمان قطار شهری مشاور گرفت و مستندنگاری کامل مسجد انجام شد. تمام مطالعات استحکامبخشی و مرمت صورت گرفت تا به مراحل بعدی رسید. حتی یونسکو نیز به موضوع ورود کرد و پاسخهای لازم توسط وزارت میراث فرهنگی تنظیم و ارسال شد.
با وجود این، طرح هنوز در مرحله بررسی مطالعات لرزهای است. دغدغه کارشناسان کاملاً بهجاست؛ ما هنوز نمیتوانیم با قطعیت بگوییم که آسیب به حداقل رسیده است و به هر حال باید در این زمینه چارهاندیشی جدیتری صورت گیرد.
میدان به اصطلاح احیا شده سلجوقی اصفهان موسوم به نام میدان امام علی که بازارهای آن رونق ندارند
بگذارید به سوال پیشین برگردیم. استاندار اصفهان در روزهای اخیر در خلال بهرهبرداری از سایت موزه کمرزرین، بر احیای محورهای سلجوقی و صفوی تأکید بسیاری داشته است. این دو محور تاریخی دقیقاً چه محدودهای را شامل میشوند و چه ظرفیتی برای گردشگری شهر دارند؟
اصفهان در دورههای تاریخی متعددی پایتخت بوده است؛ از آلبویه و دیلمیان گرفته تا دوره سلجوقی و صفوی. در دوره سلجوقی، با توجه به اینکه امپراتوری سلجوقی از شرق تا غرب گسترده بود، اصفهان بهعنوان پایتخت، در اوج شکوه خود قرار داشت. کتیبهای در گنبد خواجه نظامالملک وجود دارد که ملکشاه سلجوقی را «ملکالمشرق و المغرب» خطاب کرده است.
گل سرسبد بناهای آن دوره، «مسجد جامع عتیق اصفهان» است. بناهای تاریخی پیرامون آن، از جمله کاخهای سلجوقی که متأسفانه امروزه آثار زیادی از آنها باقی نمانده و و بخشی از شواهد آن در کاوشهای باستانشناسیِ کمرزرین مشاهده شد یا منارههای تاریخی، همگی بخشی از این محور هستند.
این محدوده در دورههای بعد، با گسترش شهر به سمت جنوب، به دوره صفوی متصل میشود که شاهعباس با بلندپروازی، دستور تأسیس «میدان نقشجهان» را در آنجا صادر کرد.
جالب است در تاریخ آمده زمانی که شاهعباس میخواست «مسجد جامع عباسی» را بسازد، به دلیل هزینههای بالای استخراج سنگ مرمر، قصد داشت از سنگهای مسجد جامع عتیق استفاده کند تا با سرعت و هزینه کمتر کار را پیش ببرد اما بزرگان به او توصیه کردند که با بناهای گذشتگان کاری نکند که آیندگان با بنای او کنند! این یک سنت ارزشمند در حفاظت و مرمت تاریخ ایران است که همواره به معماریِ پیش از خود احترام میگذارد.
امروز اصفهانِ سلجوقی هم از لحاظ میراث ملموس و هم میراث ناملموس، اهمیت فوقالعادهای دارد. برای مثال، زمانی که سریال «سلجوقیان بزرگ» در ترکیه اکران شد، تأثیر مستقیمی بر گردشگری اصفهان گذاشت؛ چرا که گردشگرانِ ترک با هدف دیدنِ آرامگاه خواجه نظامالملک و ملکشاه به ایران آمدند. این نشان میدهد که ما تا چه حد میتوانیم از این ظرفیتهای تاریخی در حوزههای مختلف بهره ببریم.
شور گردشگری در میدان نقش جهان در محور تاریخی صفوی
آقای موسوی، گفتید که محور تاریخی سلجوقی یکی از ظرفیتهای مهم اصفهان است اما باز هم بهنظر میرسد مغفول مانده است. تاکنون چه اقداماتی برای معرفی و احیای این محور انجام شده و چه برنامههایی در دست اجراست؟
این اقدامات در چند بخش انجام شده است. ابتدا اقداماتی که اجرا شده را باید تشریح کنیم و بعد هم به برنامههای آینده میپردازیم.
در ضلع شمالی مسجد جامع، از چهارراه باباقاسم و «مقبره باباقاسم» گرفته تا «قصر جمیلان»، یکسری محورهای تاریخی داریم که پتانسیل گردشگری دارند. بهطور خاص، مقبره باباقاسم که مرمت شده، نقطه آغاز این مسیر است.
پس از آن، «مدرسه امامیه»، سپس حمام تاریخی، «میدان وبقعه شهشهان»، «مسجد نور»، «بازار دردشت»، همه مساجد و سقاخانههایی که در محدوده بازار دردشت قرار دارند، «کاروانسرای دردشت»، «حمام دردشت» و در نهایت «قصر جمیلان» قرار میگیرند.
کار این محور در سه سال اخیر آغاز شد و در آن کفسازی، جدارهسازی، اصلاح نازیباییها و مرمت بناهای تاریخیِ موجود در این محدوده انجام گرفته است. برخی از این بناها در مالکیت اوقاف هستند اما با تعاملی که شهرداری با اوقاف داشت، ورود صورت گرفت و بسیاری از این بناها مرمت شد یا دستکم جدارههای بیرونی آنها اصلاح و نازیباییهایشان برطرف شد تا در آینده نزدیک با مدیریت شهری، این مسیر برای مردم اصفهان افتتاح و بهعنوان یک محور گردشگری تعریف شود. باید گفت این اقدام میتواند بسیار مهم و اثرگذار در احیای بافت تاریخی این محدوده باشد.
دو منار دردست و گنبد سلطان بخت آغا
مرحله بعدی هم مربوط به دیگر محلههای بافت تاریخی اصفهانِ سلجوقی است؛ از محدودهای که به خیابان عبدالرزاق منتهی میشود تا محدوده هارونیه و محدوده خواجه نظامالملک. آنجا هم برنامه همین است که به همین منوال، بناهای تاریخی مرمت و احیا تا و با کاربریِ متناسب مورد استفاده قرار گیرند.
مثلاً یکی از این بناها، امامزاده «سِـهتن» است. این بنا در مجاورت مسجد آقانور قرار دارد و در تملک اوقاف است اما سازمان نوسازی و بهسازی وارد عملیات مرمت انجام شد و بهزودی به بهرهبرداری میرسد تا مردم بتوانند بازدید کنند و بدانند که چه بناهای نفیس و ارزشمندی در این محدوده وجود دارد.
در سالهای اخیر برخی کارشناسان نسبت به تجاریسازی بیش از حدِ بافت تاریخی هشدار دادهاند. از نگاه شما چگونه میتوان بین توسعه اقتصادی، جذب گردشگر و حفاظت از اصالت تاریخی تعادل برقرار کرد؟
به نظر من، این نقد بهجا است؛ هم از منظر کارشناس میراث فرهنگی و هم از منظر مدیریت شهری اما برای رسیدن به هدف نهاییِ احیای بافت تاریخی ناچاریم یکسری دخلوتصرفها و ملاحظات را در نظر بگیریم که در نهایت موجب رونق اقتصادی بافت تاریخی شود.
باید بپذیریم که نیازهای روز تغییر کردهاند و نیازهای جامعه هم عوض شده است بنابراین باید ببینیم چگونه میتوانیم با توجه به نیازهای روز، بافت تاریخی را احیا کنیم، بدون اینکه به اصالت آن آسیب بزنیم.
شما نگاه کنید؛ ما بازار قیصریه و مجموعه بازارهای منتهی به میدان نقشجهان را داریم که رونق اقتصادی قابل توجهی دارند اما اگر آن را با بازار تاریخی دردشت مقایسه کنیم، میبینیم که متأسفانه بسیاری از کسبه از آنجا رفتهاند و حتی مالکیتها هم روشن نیست. این فضا برایشان صرفه اقتصادی ندارد و رفتوآمدی هم در آن صورت نمیگیرد. ما باید برای افزایش بهرهوری اقتصادی این محدوده تلاش کنیم، چون بسیاری از مغازهها بهدلیل بیتوجهی مالکان آسیب دیدهاند؛ سقف برخی فروریخته، بدنهها آسیب دیده و اینها جزو نازیباییهای محدوده بازار دردشت محسوب میشود.
بافت تاریخی گرد مسجد جامع عتیق اصفهان
باید کاری کنیم که این رونق اقتصادی برگردد. من نقدی را که شما فرمودید، یعنی اقتصادینگریِ بیش از حد و عدم تعادل را تا حدی وارد میدانم اما از سوی دیگر باید فکر کنیم چگونه میتوانیم سرمایهگذاران را تشویق کنیم که در بافت تاریخی سرمایهگذاری کنند؛ چون معمولاً سرمایهگذاران از بافت تاریخی فرار میکنند؛ آنجا نه میتوانند ارتفاع بگیرند، نه میتوانند اقداماتِ دلخواهِ سازهای و مداخلهای انجام دهند.
اینکه چگونه بتوانیم با طراحیِ میانافزارها، در کنار بناهای تاریخی و در دل بافت تاریخی، به رونق اقتصادی کمک کنیم، خود یک مسئله مهم و جای کارِ بسیار است.
همکاران من، چه دراداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان و چه در سازمان نوسازی و بهسازی اصفهان و چه در سایر مجموعههایی که نگاه اقتصادی دارند، تلاش میکنند این تعادل برقرار شود اما واقعیت این است که گاهی این اتفاق نمیافتد.
نمونهاش این است که یک زمانی با این رویکرد که بناهای تاریخی بتوانند بهرهوری اقتصادی قابل توجهی داشته باشند، پیشنهاد شد در حیاط آنها «گودالباغچه» ایجاد شود. این از نظر کارشناسان میراث فرهنگی قابل نقد است، اما بهلحاظ اینکه بنا نگهداری شود، باقی بماند و توجیه اقتصادی داشته باشد، سرمایهگذاران به این سمت رفتند.
مقبره سلطان بخت آغا در دردشت
مواردی که به آن اشاره میکنید، یعنی ایجاد جذابیت برای سرمایهگذار و رونقبخشی به بافت تاریخی در اصفهان چندان تجربه موفقی نداشته است. مثالهایی مانند بازارهای اطراف میدان امام علی که اکنون رونقی ندارند، «مجموعه تجاری حکیم» که در محور تاریخی صفوی بنا شده و باز هم بیرونق مانده یا حتی «ارگ جهاننما» که بخشی از «سرای تحدید» را تخریب کرد و بنایی ساخت که هم نامتجانس بود و هم دهنکجی به معماری اصفهان محسوب میشد و پس از سی سال تازه با تغییر کاربری به هتل، در حالِ اصلاحِ آن لکه زشت هستند.
اصفهان باید چه رویکردی اتخاذ کند که اگر استراتژیِ احیا را انتخاب میکند، واقعاً موفق باشد و بتواند پویایی ایجاد کند تا هم گردشگر جذب شود و هم سرمایهگذار در آنجا بماند؟
یک نکته اساسی که نباید از آن غافل شد، شرایط کلی کشور است. وضعیت امروز، بهویژه در حوزه گردشگری خارجی، اصلاً مطلوب نیست. اگر شرایط خوب بود، سرمایهگذار حتی با وجودِ سودِ اقتصادیِ کمتر، باز هم ترغیب میشد به این حوزه وارد شود کما اینکه در مقاطعی که وضعیت گردشگری بهتر بود، اتفاقات خوبی افتاد؛ ساخت اقامتگاههای بومگردی رونق گرفت، بناهای تاریخی با رویکرد هتل سنتی احیا شدند و حتی در حوزه صنایع دستی نیز سرمایهگذاریهای قابلتوجهی صورت گرفت، چون گردشگر خارجی وجود داشت.
اما باید واقعیت را بپذیریم؛ در شرایط فعلی، گردشگری دیگر اولویت جامعه ما نیست. گردشگر خارجی که عملاً نزدیک به صفر است و گردشگری داخلی هم بهدلیل مشکلات اقتصادی و فشارهای روانیِ حاکم بر جامعه، آسیب دیده است.
معماری ناهماهنگ ارگ جهان نما در محور تاریخی صفوی
وقتی سرمایهگذار میبیند در بافت تاریخی محدودیتهای زیادی برای ساختوساز و تغییرات وجود دارد، از سرمایهگذاری فرار میکند.
در نتیجه، جایگزینهایی ظهور میکنند که متناسب با بافت تاریخی نیستند؛ مثلاً چرا در گوشه میداننقش جهان که یکی از مهمترین بناهای تاریخی ایران است، فروشگاه کفش یا ابزارآلات داریم؟! چون گردشگر خارجی وجود ندارد که این کسبهها بتوانند با فروش صنایع دستی ارتزاق کنند؛ بنابراین مجبورند به مشاغل روزمره و متناسب با نیازهای عادی شهروندان رو بیاورند.
حفاظت فعالی که اخیراً مدیریت استان در سخنرانیها بر آن تأکید دارد، از نگاه میراث فرهنگی چه تفاوتی با شیوههای سنتی حفاظت از بافت تاریخی دارد؟
سازمان نوسازی و بهسازی اصفهان دقیقاً با همین رویکردِ جدید ورود کرده است؛ یعنی درگیر کردن تمامی ذینفعان. در مدل سنتی، فقط مجموعههای دولتی و حاکمیتی مثل میراث فرهنگی یا شهرداری تصمیم میگرفتند اما در رویکرد فعلی، اهالی محل، هیئتامنای مساجد، بزرگان محله و کسبه نیز درگیر میشوند و برای احیای محلهشان همراهی میکنند.
منار ساربان
علاوه بر این، ما باید زیرساختها را با شرایط روز هماهنگ کنیم. برای نمونه، در محدوده «مقبره علامه مجلسی» در جوار مسجد جامع عتیق با حجم بالای گردشگری مذهبی مواجه هستیم اما تردد با ماشینهای شخصی در کوچه پسکوچههای تاریخی، مشکلات ترافیکی و آسیبهای زیادی ایجاد کرده است.
برنامه ما این است که از وسایل نقلیه متناسب با بافت تاریخی، مانند ماشینهای برقی عمومی برای جابهجایی مردم و گردشگران استفاده کنیم تا هم مشکل تردد حل شود و هم آرامش بافت حفظ شود. این یکی از آن اقداماتی است که امیدواریم در آینده نزدیک توسط شهرداری اجرایی شود.
به هر روی اقدامات در بافت تاریخی باید به گونهای باشد که مردمِ آن محله حس کنند برای مدیریت شهری و ارگانهای دولتی و حاکمیتی، آن محدوده اهمیت دارد و آنها حاضرند برای ارتقای آن هزینه کنند. در کنار این باید بپذیریم که شرایط اجتماعی و فرهنگی در برخی نقاط این بافتها، متأسفانه وضعیت مناسبی ندارد. ما شاهد حضور مهاجران غیرقانونی و بروز برخی بزهکاریها در این محدودهها هستیم.
این مکانها گاهی به مأمنی برای کسانی تبدیل شده که تمکن مالی ندارند و خانههای در حال ویرانیِ میراث فرهنگی را به محل سکونت تبدیل کردهاند. ما جلسات متعددی با فرماندهی نیروی انتظامی برگزار کردیم تا کنترل بیشتری بر این فضاها داشته باشیم. معتقدم مدیریتِ صحیحِ میراث فرهنگی میتواند به ساماندهی این بافتها و کنترل آسیبهای اجتماعی کمک شایانی کند.
دومنار دردشت و گنبد سلطان بخت آغا
موضوعی که به آن اشاره میکنید، دقیقاً در همان محدوده بافت کهن اصفهان یعنی «محور سلجوقی» و بهویژه حوالی «مسجد جامع» و «جویباره» صدق میکند که مملو از خانههای تاریخی است. واقعیت این است که آنچنان که شما میگویید، حاکمیت تمایلی برای سرمایهگذاریِ جدی که مردم را به زندگی در آنجا ترغیب کند، نشان نداده است. اگر هم ارادهای بوده، بهدلیل شرایط اقتصادی کشور، در اولویتهای دستچندم قرار گرفته است. چقدر با این نگاه موافقید؟
گاهی اوقات اگر همت یا بودجهای برای اجرای یک کار نباشد، بهتر از این است که باشد اما با مداخلههای گسترده و مخرب همراه شود. ما مثال تلخ «جهاننما» را پیش چشم داریم؛ یک مداخله بسیار گسترده در بافت تاریخیِ صفوی و ورودی چهارباغ که پیهای عمارت تاریخی جهاننما در آنجا واقع شده است.
در مورد اینکه میگویید همت وجود ندارد، من شما را دعوت میکنم که تشریف بیاورید و اقداماتِ چهار پنج سال اخیر را در همین بافت تاریخی محور سلجوقی مشاهده کنید. درست است که سرعتِ ما به آن حدِ مطلوب نرسیده اما ریلگذاری انجام شده است.
ما فقط به حرف بسنده نکردیم؛ کارهای مطالعاتی سنگینی انجام شد و در محدوده بابا قاسم، جدارهسازیها و احیاها شروع شده است. مدیریت شهری حتی رنگآمیزیِ درِ خانههای اهالی را تقبل کرد تا در رفع نازیباییها و ارتقای سیما و منظر شهری تأثیرگذار باشد. اینها شروعِ یک مسیر است.
خانههای تاریخی بافت اطراف مسجد جامع عتیق اصفهان
درباره احیای گذرهای تاریخیِ «جویباره» و اتصال آنها به محور سلجوقی، چه اقداماتی صورت گرفته است؟
این سؤال شما بسیار کلیدی است و تفاوت دو نگاه را نشان میدهد. در دهه ۸۰، ما یک نگاه داشتیم که ماحصلِ مداخلهایاش «میدان امام علی » بود. اما در دهه ۱۴۰۰، نگاهی کاملاً متفاوت داریم که ماحصلش در حال شکلگیری است. ما تلاش کردیم لایههای تاریخی با تمام فراز و نشیبها حفظ شود تا در نهایت به یک محور گردشگری تبدیل شود که بتواند به عنوان یک «سایتموزه باستانشناسیِ شهری» در کمرزرین اصفهان عمل کند.
در مورد «جویباره»، باید تأکید کنم که این محدوده بخشی جداییناپذیر از هویت اصفهان است. وجود کنیسههای متعدد تاریخی مانند «ملا ربیع»، «ملا سلیمان» و «ملا داوود»، هویتِ چندفرهنگیِ اصفهان را نشان میدهد.
اگر همین امروز به این محدوده مراجعه کنید، نسبت به سه ماه پیش، تغییرات و اقدامات مرمتیِ قابلتوجهی را مشاهده خواهید کرد. ما در این مسیر، مشارکتِ مردم و هیئتامنای همین کنیسهها و مساجد را در کنار خود داریم و این همان تفاوتِ بزرگِ رویکردِ فعلی با گذشته است.
اگر محور سلجوقی احیا شود، چقدر پتانسیل دارد تا بارِ گردشگری را از محدوده محور تاریخی صفوی و بیشتر «میدان نقشجهان» به این مناطق تاریخی منتقل کند؟
رویکرد ما این است که یک روز به مدتزمان حضور گردشگر در اصفهان اضافه کنیم؛ یعنی یک مقصد جدید گردشگری تعریف شود.
هدف این است که نه تنها گردشگر، بلکه همشهریان اصفهانی نیز با بافت تاریخی و بناهای ارزشمندی که تاکنون از وجودشان بیاطلاع بودند، آشنا شوند و بازدید کنند. وقتی مردم اصفهان که شاید صرفاً نامی از «بقعه بابا قاسم» یا «مسجد جامع عتیق» شنیده باشند، بتوانند در فضایی احیاشده قدم بزنند، این اتفاق منجر به افزایش ماندگاری گردشگر در شهر میشود که منافع اقتصادی قابلتوجهی برای شهر و شهروندان خواهد داشت.
در محور سلجوقی نیز برنامهای مشابه آنچه در محور صفوی و میدان نقشجهان اجرا شده، شامل مسیرهای گردشگری، تابلوهای راهنما، گالریها و مراکز برگزاری رویدادهای فرهنگی پیشبینی شده که بخشی از آن انجام شده و بخشی دیگر در حال اجراست.
ویرانههای قصر جمیلان
کدام بخشها انجام شده و دقیقاً چه اقداماتی صورت گرفته است؟
موسوی: اقداماتی نظیر نصب تابلوهای گردشگری، کفسازی، جدارهسازی، اصلاح نازیباییهای بصری، مرمت بناهای تاریخی در مسیر و از همه مهمتر، ارتباط با ذینفعان و کنشگران محلی برای تشویق اهالی صورت گرفته است.
نتیجه این بوده که بسیاری از مالکانِ خانههای تاریخی که سالها ملک خود را رها کرده و از این محدوده رفته بودند، در حال بازگشت هستند. قیمت املاک در این محدوده بهطور قابلتوجهی در حال افزایش است که نشاندهنده رشد ارزشِ اقتصادی بناهاست و همین موضوع، مالکان را به حضور و ماندگاری در بافت ترغیب میکند.
این اقداماتی که میگویید دقیقاً در کدام محدودهها انجام شده است؟
این مسیر، یک محور اصلی و انشعاباتِ متعددی دارد. مسیر اصلی از «چهارراه ابنسینا» و محدوده بابا قاسم شروع شده و تا «قصر جمیلان» ادامه مییابد. در این گذرها شاهد بناهایی نظیر بقعه بابا قاسم، سقاخانه روبهروی آن، مدرسه تاریخی امامیه و کوچه و پسکوچههای منشعب از این محور هستیم. همچنین گذر اصلی شامل مسجد صفا، میدان و بقعه شهشهان، حمام قاضی و محوطه مجاور آن، بازار قاضی، مسجد جزایری، فضای شهری روبهروی مسجد آقا نور، بازار دردشت، دومنار دردشت، حمام دردشت، حمام وزیر و پاتوق شهری مجاور آن، مدرسه درب امام و نهایتاً قصر جمیلان است. حجم قابلتوجهی از کار در این مسیرها انجام شده و پروژه همچنان با قوت در حال پیشرفت است.
مقبره باباقاسم
آن قسمتی که باقیمانده و قرار است در آینده انجام شود، کدام محدوده است؟
محدوده «هارونیه» باقیمانده که متأسفانه در دورههای تاریخی دستخوش تغییراتی شده و بخشی از آن دارای مالکیت شخصی است. این محدوده از ضلع جنوبِ میدان امام علی، از مسجد و «مدرسه میرزا حسن» و «مسجد علی» شروع شده و تا «هارونیه»، «سرای بلدیه» و در نهایت «کوچه یخچال» که به محور صفوی متصل میشود، ادامه مییابد.
این مسیر قطعاً در برنامه مدیریت شهری قرار دارد و تا کنون نیز اقداماتی در آن انجام شده، اما به دلیل شرایطِ پیچیدهتر، سرعتِ پیشرفتِ آن کمتر بوده است. اولویت ما این است که ابتدا مسیر اصلی با سرعتِ فعلی تکمیل شود و پس از آن، عملیات اجرایی در محدوده هارونیه با قوتِ بیشتری دنبال خواهد شد.
وضعیت رشد اقامتگاههای بومگردی و تبدیل خانههای تاریخی به هتلبوتیکها و هتلهای سنتی در بافت تاریخی «جویباره» و اطراف «مسجد جامع عتیق» و محور سلجوقی چگونه بوده است؟
به نظر میرسد این محور برخلاف محورهای صفوی در اطراف «میدان نقشجهان» یا «محله جلفا»، آنطور که باید و شاید در این زمینه موفق پیش نرفته است. اساساً از چه دورهای شاهد ایجاد اقامتگاههای گردسشگری در این محدوده بودهایم، اوضاع آنها هماکنون چگونه است؟
از دهه ۹۰ بود که جنبوجوشهایی در این زمینه شکل گرفت و شاهد رشد قابلتوجهی بودیم. بسیاری از خانههای تاریخیِ این محدوده مرمت شدند و بهرهوری اقتصادیِ خوبی نیز داشتند، تا اینکه به بحرانهای سال ۱۳۹۸ و همهگیری کرونا برخورد کردیم.
متأسفانه بسیاری از فعالان این حوزه، تمکن مالیِ لازم برای تابآوری در آن شرایط بحرانی را نداشتند و دچار آسیب شدند.
البته پس از فروکش کردن بحران کرونا، دوباره شرایط رو به بهبود رفت و اکنون نیز برخی از آنها، با وجود شرایط خاصِ گردشگری در ماههای اخیر ، همچنان فعال هستند و رونق نسبی در بخش گردشگری داخلی دارند. ما طبق برنامهریزیِ مدیریتی، هر چهارشنبه از یکی از این مجموعهها بازدید میکنیم تا وضعیتشان را رصد کنیم.
مسجد و منار علی و مدرسه تاریخی مجاور آن
در آن محدوده، درست پشت مسجد جامع عتیق حدود ۸ تا ۱۲ خانه تاریخی موسوم به خانههای محله «ابواسحاقیه» وجود داشت که شرایط نامناسبی داشتند؛ خانههایی که با پیگیریهای رسانهای و تلاش فعالان میراثفرهنگی ثبت ملی شدند اما همچنان وضعیت مطلوبی ندارند. این خانهها بخشی از بافت تاریخی اطراف مسجد جامع عتیق، متعلق به دوره صفوی و در قلب محور سلجوقی هستند. چه اقداماتی برای آنها صورت گرفته است؟
مالکیت این خانهها در اختیار «دانشگاه علوم و حدیث» است. یکی از همین خانهها از هفته گذشته وارد فازِ مرمت شده است. بله، خودِ دانشگاه علوم و حدیث که وابسته به حوزه علمیه است، زحمتِ مرمتِ این بنا را بر عهده گرفته است.
ما در محدوده اطرافِ آن خانهها در حال انجام اقداماتِ مرتبط با سازههای بیرونی و جدارهسازی هستیم اما عملیات مرمتِ داخلیِ آن بنا توسط دوستان در دانشگاه و با نظارت و حمایتِ میراثفرهنگی و سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری آغاز شده است.
فعلاً کارِ مرمت روی یکی از این خانهها کلید خورده و باید در ادامه دید که روند اجراییِ آن چگونه پیش خواهد رفت.
خانههای تاریخی پیرامون مسجد جامع عتیق صافهان
اصفهان در سال ۴۴۳ هجری قمری (زمان حکومت طغرلبیگ، بنیانگذار سلسله سلجوقیان) به عنوان پایتخت سیاسی و اداری این امپراتوری انتخاب شد و تا پایان دوره سلجوقی، مرکز اصلی قدرت آنان باقی ماند.
این دوران در تاریخ اصفهان به عنوان عصر طلایی معماری شناخته میشود، چرا که سلجوقیان با تکیه بر هنر استادکاران ایرانی، تحولی بنیادین در ساختوساز ایجاد کردند.
از مهمترین آثار بهجامانده از این دوره که شناسنامه تاریخی محور سلجوقی محسوب میشوند، میتوان به مسجد جامع عتیق اصفهان اشاره کرد که گنبد «نظامالملک» و گنبد «تاجالملک» آن شاهکار مهندسی و آجرکاری این دوران هستند.
علاوه بر آن، منارههای ساربان و علی، بخشهایی از مدرسه امامیه، و بقایای باستانی در محله جویباره و محدوده کمر زرین، از دیگر آثار شاخص و یادگارهای دوران شکوه پایتختی سلجوقیان در اصفهان به شمار میروند که هنوز هم گویای نبوغ معماری آن عصر است.
بودجههای ناکافی، مرمتهای غیراصولی و توسعههای ناپایدار عمرانی و گردشگری از چالشهای جدی حفاظت و نگهداری خیل بناهای تاریخی استان اصفهان بویژه در مرکز آن محسوب میشوند.
به نقل از ایرنا، اصفهان به دلیل اینکه در سه دوره آل بویه، سلجوقیان و صفویه پایتخت ایران بوده، آثار شاخصی از معماری این ادوار تاریخی در اقصی نقاط خود در سینه دارد اما بهطور کلی در این خطه بیش از ۲۲ هزار اثر تاریخی شناسایی و از این شمار یک هزار و ۹۴۰ اثر در میراث ملی و ۱۵ اثر نیز در میراث جهانی ثبت شده است.
این استان بواسطه چنین ظرفیتهایی یکی از مقاصد گردشگری پرطرفدار ایران محسوب میشود و از اینرو پاسداری از این سرمایههای ملی در درجه اول بعنوان شناسنامههای هویتی و زیستی اصفهان، این نگین فلات مرکزی ایران و همچنین بعنوان ذخیره ارزی پایدار کشور دارای اهمیت است.