جهاددانشگاهی در قالب یک طرح جدید، اجرای آزمایشی الگوی بومی محرومیتزدایی را در چهار منطقه محروم کشور آغاز میکند که با هدف افزایش همافزایی میان نهادهای مختلف و کاهش موازیکاری طراحی شده است. این الگو حاصل سه دهه تجربه پژوهشی و میدانی در حوزههای توسعه اجتماعی، اشتغال و توانمندسازی است و پس از ارائه به دولت، وارد مرحله پایلوت شده است.
به گزارش سیناپرس، مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان نهادهای فعال در حوزه محرومیتزدایی گفت: تعدد دستگاهها و نبود تقسیم کار مؤثر از چالشهای اصلی این حوزه است و جهاددانشگاهی در تلاش است با ایفای نقش تسهیلگر، زمینه همافزایی و همراستاسازی ظرفیت نهادهای مرتبط را برای ارتقای اثربخشی برنامههای محرومیتزدایی فراهم کند.
محمد قاسمی، مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهیبا تشریح روند شکلگیری الگوی بومی محرومیتزدایی این مرکز، از اجرای آزمایشی آن در چهار منطقه محروم و متفاوت کشور خبر داد و گفت: الگوی پیشنهادی پس از بررسی دهها تجربه ملی و بهرهگیری از سه دهه فعالیت پژوهشی و میدانی، به ریاست جمهوری ارائه شده است تا در قالب طرح پایلوت اجرا و نقاط قوت، چالشها و دستاوردهای آن استخراج شود.
الگوی بومی محرومیتزدایی بر پایه سه دهه تجربه پژوهشی و میدانی
وی اظهار کرد: اگرچه جهاددانشگاهی مانند نهادهای عمرانی یا امدادی، از جمله جهاد سازندگی در سالهای نخست انقلاب، مسئولیت مستقیم محرومیتزدایی را برعهده نداشت، اما در حوزههای پژوهش، آموزش، اشتغال، سلامت، فناوری، توسعه روستایی و توانمندسازی اجتماعی سابقهای قابل توجه دارد.
قاسمی سیانی ادامه داد: جهاددانشگاهی از سالهای ابتدایی انقلاب با رویکرد خدمترسانی انقلابی تلاش کرد ظرفیت دانشگاه را به مسائل واقعی جامعه متصل کند. اعزام گروههای علمی و فرهنگی به مناطق محروم، اجرای برنامههای آموزشی و ترویجی در روستاها و مناطق کمبرخوردار و همچنین خدمات ارائهشده در دوران دفاع مقدس، از جمله اقداماتی بود که در کنار تولید دانش و فناوری، به توانمندسازی جوامع محلی نیز کمک کرد.
وی افزود: ایده تأسیس مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی از دل فعالیتهای پژوهشی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی شکل گرفت. محور اصلی فعالیتهای این پژوهشگاه در حوزه فقر و محرومیت از دهه ۱۳۸۰ بر پژوهشهای بنیادی و کاربردی متمرکز بوده است.
تجربه میدانی در چهار منطقه محروم کشور
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی گفت: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی از سال ۱۳۹۸ با همکاری بنیاد علوی بهصورت میدانی وارد طرحهای توانافزایی و محرومیتزدایی شد و تا سال ۱۴۰۰ در مناطق ملکشاهی استان ایلام، قصرقند و تفتان در استان سیستان و بلوچستان، چالدران در آذربایجان غربی و منطقه احمدی استان هرمزگان، طرحهای توانافزایی و صندوقهای اعتباری خرد را اجرا کرد.
وی خاطرنشان کرد: اجرای این طرحها و مطالعات میدانی موجب شد نقاط قوت و ضعف الگوهای مختلف محرومیتزدایی و توانمندسازی شناسایی شود. بر همین اساس و با اتکا به سه دهه تجربه پژوهشی، روند تأسیس مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی در سال ۱۴۰۴ آغاز شد و در سال ۱۴۰۵ این مرکز بهطور رسمی تأسیس و اعضای هیأتمدیره آن منصوب شدند.
بررسی ۲۵ الگوی ملی برای طراحی مدل جدید
قاسمی سیانی با اشاره به فرآیند تدوین الگوی پیشنهادی گفت: برای بومیسازی و بهینهسازی مدل، ۲۵ الگوی محرومیتزدایی و توانافزایی کشور مورد بررسی قرار گرفت و نقاط قوت، ضعف و دستاوردهای هر یک استخراج شد. همچنین تعدادی از روستاهای موفق کشور که به توسعه و پیشرفت درونزا دست یافته بودند، مطالعه شدند.
وی افزود: در ادامه، کمیته نخبگانی توسعه روستایی تشکیل شد و طی ۱۰ جلسه فشرده، الگوها و مباحث مختلف با حضور صاحبنظران مورد بحث و بررسی قرار گرفت. نتیجه این فرآیند، تدوین الگوی فعلی محرومیتزدایی بود که برای اجرا در چهار منطقه محروم و متفاوت کشور به ریاست جمهوری پیشنهاد شد.
بیش از ۴۰ نهاد در حوزه محرومیتزدایی فعالیت میکنند
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی در پاسخ به پرسشی درباره حکمرانی یکپارچه و کاهش موازیکاری دستگاهها اظهار کرد: یکی از چالشهای نظام مدیریتی کشور پس از انقلاب، تعدد نهادها و همپوشانی وظایف بوده است؛ بهگونهای که در حوزه محرومیتزدایی و توانمندسازی جوامع محروم، بیش از ۴۰ وزارتخانه، سازمان، اداره، نهاد عمومی و خیریه شناسایی شدهاند که در این عرصه فعالیت دارند.
وی ادامه داد: جهاددانشگاهی در حوزه علم و پژوهش تجربه موفقی در کاهش موازیکاریها داشته است. این نهاد با ایفای نقش واسطهای میان دانشگاه و دستگاههای اجرایی، توانسته شکاف میان پژوهشهای دانشگاهی و نیازهای اجرایی کشور را کاهش دهد و از تکرار بسیاری از پروژههای تحقیقاتی جلوگیری کند.
جهاددانشگاهی؛ نهاد واسط برای همگرایی ظرفیتها
قاسمی سیانی تصریح کرد: جهاددانشگاهی در اجرای پروژههای بینبخشی و همکاری با وزارتخانهها، دانشگاهها و نهادهای محلی نیز تجربه ارزشمندی در تجمیع ظرفیتهای پراکنده دارد. این تجربه میتواند در حوزه فقر و محرومیت نیز به کمک کشور بیاید.
وی با اشاره به ویژگیهای ساختاری جهاددانشگاهی گفت: این نهاد برخلاف برخی ساختارهای اداری، از انعطافپذیری بیشتری برخوردار است و با بهرهگیری از واحدها و پژوهشگاههای خود در سراسر کشور، امکان اجرای سریعتر طرحهای مسئلهمحور را فراهم میکند.
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی در ادامه تأکید کرد: در الگوی پیشنهادی، مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جوامع محلی جهاددانشگاهی بهعنوان یک نهاد واسط و تسهیلگر پیشرفت عمل میکند و مأموریت دارد زمینه همگرایی منافع، منابع و اقدامات نهادهای حاکمیتی، عمومی، مردمی و سایر بازیگران توسعه را در جوامع محلی فراهم سازد.
نقش مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی در همافزایی ظرفیتها
قاسمی سیانی با تشریح مأموریتهای مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی گفت: نقش این مرکز ایجاد پیوند میان ظرفیتهای موجود، کاهش موازیکاری، جهتدهی هدفمند به منابع و هدایت اقدامات به سوی اولویتهای واقعی و میدانی جوامع محلی است.
وی تأکید کرد: این مرکز نه در جایگاه مجری مستقیم تمامی طرحها قرار میگیرد و نه عهدهدار سیاستگذاری کلان خواهد بود؛ بلکه با ایفای نقشی راهبردی، هماهنگکننده و تسهیلگر، زمینه تحقق پیشرفت، آبادانی و رفع محرومیت را از مسیر انسجامبخشی نهادی و تمرکز بر مسائل واقعی جوامع محلی فراهم میکند.
مشارکت مردم در جهاددانشگاهی یک شعار نیست
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی تبدیل مشارکت اقتصادی و اجتماعی مردم به سازوکاری پایدار و عملیاتی اظهار کرد: اگر مروری بر عملکرد جهاددانشگاهی پس از پیروزی انقلاب اسلامی داشته باشیم، بهخوبی مشخص میشود که این نهاد در پیوند میان جامعه و دانشگاه، توسعه مشارکت مردمی، تقویت انسجام اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی نقشآفرینی کرده است.
وی ادامه داد: جهاددانشگاهی همواره تلاش کرده ظرفیت علمی دانشگاهها را از فضای صرفاً آموزشی خارج کرده و در خدمت حل مسائل واقعی جامعه قرار دهد. نمونههای متعددی از این رویکرد را میتوان در پروژههای توسعه روستایی، آموزشهای مهارتی، حوزه سلامت و بهداشت مشاهده کرد.
قاسمی سیانی افزود: این نهاد از طریق فعالیتهای فرهنگی، پژوهشی و رسانهای، بستر گفتوگو و تعامل میان دانشگاه، دولت و شهروندان را تقویت کرده و در مناطق کمتر توسعهیافته نیز الگوی فعالیت خود را بر پایه حضور جامعه محلی، آموزش و جلب مشارکت ذینفعان بنا نهاده است. از این رو، مشارکت مردم در فعالیتهای جهاددانشگاهی صرفاً یک شعار نبوده، بلکه در عمل محقق شده است.
توانمندسازی از مسیر آموزش، اشتغال و انتقال دانش
وی با اشاره به تجربیات جهاددانشگاهی در حوزه توانمندسازی جوامع محلی گفت: بخش مهمی از این اقدامات از طریق آموزش، اشتغال و انتقال دانش کاربردی به جامعه انجام شده است. برگزاری دورههای مهارتی و تخصصی کوتاهمدت و کاربردی برای جوانان، زنان، فارغالتحصیلان و گروههای کمتر برخوردار از جمله این تجربیات است.
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی ادامه داد: در حوزه فناوری نیز جهاددانشگاهی با توسعه فناوریهای بومی، خدمات تخصصی و دستاوردهای علمی در حوزههای مختلف از جمله پزشکی، تلاش کرده وابستگی کشور را کاهش داده و ظرفیتهای داخلی را تقویت کند.
وی تصریح کرد: این اقدامات در مجموع به افزایش خوداتکایی اجتماعی و اقتصادی کشور کمک کرده است. بر همین اساس، باور اصلی جهاددانشگاهی آن است که مردم و نیروهای فعال در جوامع محلی و مناطق محروم، مهمترین عامل پیشرفت و آبادانی هستند و هرگونه برنامهریزی و اقدام باید توسط مردم، با مشارکت مردم و برای مردم انجام شود.
توسعه مشارکتی هنوز بهطور کامل محقق نشده است
قاسمی سیانی خاطرنشان کرد: اگرچه در دهههای اخیر مفاهیمی همچون توسعه مشارکتی، توسعه مردممحور و رویکردهای مشابه در ادبیات نظری و برنامهریزی توسعه کشور مورد توجه قرار گرفتهاند، اما در عمل همچنان بخش قابل توجهی از برنامههای پیشرفت و آبادانی بهصورت متمرکز و از بالا به پایین طراحی و اجرا میشوند.
وی افزود: به همین دلیل مشارکت واقعی و کامل مردم هنوز بهطور کامل محقق نشده و در بسیاری از موارد بیش از آنکه عملیاتی باشد، جنبه شعاری پیدا کرده است. همچنین طرحها و اقداماتی که از دل جوامع محلی شکل گرفتهاند، به دلیل پراکندگی جغرافیایی و محدود بودن دامنه اثرگذاری، معمولاً در برابر برنامههای متمرکز توسعهای کمتر دیده شده و تأثیرگذاری محدودی داشتهاند.
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی اظهار کرد: هدف ما یافتن و اجرای روشی نوین است که با مشارکت تمامی نقشآفرینان و ذینفعان محلی و با اتکا به ظرفیتها، استعدادها، مزیتها و توانمندیهای بالفعل و بالقوه جوامع محلی، زمینه تحقق پیشرفت و آبادانی یکپارچه و متکی بر خود را فراهم کند.
جهاددانشگاهی میتواند تسهیلگر عدالت منطقهای باشد
وی در پاسخ به پرسشی درباره نقش جهاددانشگاهی در تحقق عدالت و کاهش نابرابریهای منطقهای گفت: در شرایط کنونی کشور، نهادهای انقلابی همچون جهاددانشگاهی باید بیش از گذشته در میدان عمل حضور داشته باشند. جهاددانشگاهی میتواند بهعنوان یک نهاد تسهیلگر عدالت منطقهای، از مسیر آموزش، فناوری، اشتغال، پژوهشهای کاربردی و توانمندسازی محلی به کاهش نابرابریهای فضایی و منطقهای کمک کند.
قاسمی سیانی افزود: موفقیت هر نهادی در این مسیر مستلزم هماهنگی فعالیتها با برنامهریزی منطقهای، مدیریت محلی و سیاستهای توسعه متوازن کشور است. همچنین این نهاد باید از مقبولیت لازم نزد حاکمیت، نظام حکمرانی و جامعه برخوردار باشد که خوشبختانه جهاددانشگاهی از چنین جایگاهی بهرهمند است.
ضرورت همگرایی نهادی برای اجرای موفق طرح
وی با اشاره به الزامات اجرای الگوی پیشنهادی تصریح کرد: مهمترین انتظار در مرحله عملیاتی این طرح، ایجاد هماهنگی و همگرایی میان دولت، سازمانها و نهادهای مرتبط با جهاددانشگاهی است.
مدیر مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی جهاددانشگاهی ادامه داد: تعدد نهادهای دولتی، عمومی و خیریه فعال در حوزه محرومیتزدایی نشان میدهد که مشکل اصلی کشور کمبود منابع نیست، بلکه فقدان همافزایی، همراستاسازی مأموریتها و تقسیم کار مؤثر میان کنشگران این حوزه است.
به نقل از ایسنا، وی تأکید کرد: جهاددانشگاهی میتواند با ایفای نقش محوری در ایجاد همافزایی و همراستاسازی ظرفیتها، زمینهساز تحول، پیشرفت و توسعه پایدار در جوامع کمتر برخوردار شود.
اهداف مرکز ملی پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی
قاسمی سیانی، تدوین چارچوبی نظری و عملیاتی برای پیشرفت، آبادانی و محرومیتزدایی در جوامع محلی کمتر برخوردار ایران، طراحی و راهبری الگویی بومی و محلی با قابلیت پشتیبانی از سیاستگذاری ملی و کاربست مؤثر در سطح محلی، مستندسازی یک تجربه آزمایشی بهعنوان الگوی مرجع برای تعمیم به سایر جوامع محلی کمتر برخوردار کشور، دستیابی تدریجی به مشارکت مؤثر، فراگیر و کامل نقشآفرینان محلی در فرآیندهای تصمیمسازی و اجرای اقدامات توسعهای را از اهداف این مرکز برشمرد.