یک دانشجوی سابق دکتری در چین که به تولیدکننده محتوای ویدیویی تبدیل شده، با بررسی دادهها و تصاویر مقالات علمی موارد متعددی از تخلفات علمی را در دانشگاههای معتبر این کشور افشا کرده و اقدامات او به آغاز تحقیقات رسمی و حتی برکناری اساتید ارشد منجر شده است.
به گزارش سیناپرس، چین در مبارزه با تخلفات گسترده پژوهشی، متحدی غیر منتظره پیدا کرده است: یک تولیدکننده محتوای ویدیویی که با افشای مقالات مشکوک و مسئلهدار برای میلیونها مخاطب، توجه افکار عمومی را به ضعفهای نظام پژوهشی جلب میکند و بر این مشکلات نور میتاباند.
نشریه ساینس در گزارشی به یک بلاگر چینی پرداخته که با افشاگریهای خود دانشگاهها و نهادهای نظارتی را که معمولاً در برخورد با تخلفات علمی کُند هستند، تحت فشار قرار داده است تا پرونده دانشمندان سرشناس را بررسی کرده و با متخلفان برخورد کنند.
از ماه آوریل، «گنگ هونگوی»؛ دانشجوی سابق دکتری زیستپزشکی در دانشگاه «بیهانگ» چین، مواردی از استفاده از تصاویرتکراری و دادههای مشکوک را در مقالات پژوهشگران برجسته دانشگاههای مطرح چین افشا کرده است. بررسیهای او درباره ۹ مقاله منتشر شده در مجلات «اشپرینگر نیچر» تاکنون باعث آغاز تحقیقات رسمی متعدد و همچنین برکناری چندین عضو ارشد هیئتعلمی شده است.
ناظران میگویند که واکنش سریع به یافتههای «گنگ» و همچنین پوشش گسترده رسانههای محلی از این رسواییهای در حال شکلگیری، نشاندهنده سطحی غیرمعمول از مدارا از سوی مقامات رسمی است؛ اگر نگوییم تأیید ضمنی آنها است.
«شائوشیونگ برایان شو»، پژوهشگر یکپارچگی و صداقت پژوهش در دانشگاه «هوانگگانگ نرمال»، میگوید: «این پرونده یک نقطه عطف است. احتمالاً این اولین باری است که یک افشاگر مردمی که از رسانههای اجتماعی استفاده میکند، پوشش گسترده و مثبتی در رسانههای دولتی چین به دست آورده است».
مشکل تخلفات علمی در چین موضوع پنهانی نیست. «یی رائو»؛ عصبشناس دانشگاه پکن میگوید: در دو دهه گذشته تعداد مقالات علمی منتشرشده در چین افزایش یافته و کیفیت این انتشارات نیز بهبود یافته است. با این حال، همزمان نه تنها تعداد، بلکه نسبت مقالات حاوی دادههای جعلی نیز افزایش یافته است.
او میگوید که این وضعیت «رکوردهای تاریخی را ثبت کرده که هیچکس در چین به آن افتخار نمیکند. وی اضافه کرده است: با وجود تلاشهای ملی و همچنین اقدامات فردی، حتی موارد شناختهشده تخلف علمی نیز اغلب بدون مجازات باقی مانده است.
ظهور یک افشاگر غیررسمی
«گنگ» کم و بیش به صورت اتفاقی وارد نقش خود به عنوان «افشاگر تخلفات» علمی شد. او در دوران تحصیلات تکمیلی یک کانال ویدیویی به نام «همکلاسی گنگ داستان تعریف میکند» راهاندازی کرد.
این ویدیوها که برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی تهیه میشدند، شامل موضوعاتی مانند تحولات پژوهشی بهویژه در رشته زیستپزشکی و داستانهایی از زندگی در آزمایشگاه و همچنین نقدهایی در مورد تخلفات علمی بودند. در ماه می ۲۰۲۵ او که از چشمانداز آینده شغلی خود در پژوهش ناراضی بود، از ادامه دوره دکتری انصراف داد و فعالیت خود را به طور تماموقت به تولید محتوای ویدیویی اختصاص داد.
ویدیوهای گاهبهگاه گنگ در مورد سوءرفتارهای علمی، سبب شد افراد بیشتری سرنخها و گزارشهای جدیدی درباره تخلفات علمی ارسال کنند و او فهمید که ۳ میلیون بازدیدکننده در پلتفرمهای «بیلیبیلی» و «دویین» به او سطحی از دیده شدن میدهد که فراتر از یک افشاگر معمولی است.
او در گفتگویی با مجله ساینس توضیح داده که تصمیم دارد تخلفات دانشمندان برجسته را هدف قرار دهد؛ چرا که این افراد از بودجههای کلان برخوردارند و باید پاسخگو باشند. او با دنبال کردن پستهای آنلاین که تصاویر و دادههای مشکوک را گزارش میکردند، به بررسی دادههای خام در دسترس عموم پرداخت تا موارد ناهنجار را شناسایی کند.
برای مثال، در یک مطالعه مربوط به وزنگیری موشها، متوجه شد که عدد ۵ بهطور غیرعادی پرتکرار است، در حالی که در دادههای طبیعی انتظار میرود توزیع ارقام تصادفی باشد. او میگوید: «این بهوضوح نوع دادهای نبود که معمولاً در یک آزمایشگاه تولید میشود.»
در دو ماه گذشته، گنگ شواهدی از دستکاری تصاویر یا دادهها در ۹ مقاله زیستپزشکی ارائه کرده است؛ مقالاتی که توسط دانشمندان برجسته چینی نوشته شدهاند.
همه این مقالات در مجلات گروه اشپرینگر نیچر منتشر شدهاند؛ مجلاتی که به گفته گنگ، مورد توجه پژوهشگران برتر چین هستند و همچنین دادههای خام بیشتری را در دسترس قرار میدهند و همین موضوع امکان بررسی و راستیآزمایی دقیقتر را فراهم میکند (اریکا پاسترانا، معاون مجلات Nature Research and Reviews، در ایمیلی به مجله ساینس، نوشته است: «ما در حال بررسی دقیق نگرانیهای مطرحشده هستیم که در این مرحله همچنان در حد اتهام و در دست ارزیابی هستند.»)
از اخراج پژوهشگران رده پایین تا برکناری اساتید
بیشتر نهادهای درگیر، تحقیقات رسمی را آغاز کردند. دانشگاههای «تونگجی»، «نانکای» و «سان یاتسن» تاکنون پژوهشگرانی رده اجرایی یا رده پایین را که مسئول تخلفات شناخته شدهاند، اخراج کرده یا تحت تنبیه انضباطی قرار دادهاند.
همچنین برخی دانشمندان ارشد را از جمله پژوهشگرانی که در سطح رئیس دانشکده قرار داشتند، به دلیل سهلانگاری در نظارت، تنزل رتبه داده یا از کار برکنار کردهاند.
«فوتائو هوانگ»، پژوهشگر آموزش عالی در دانشگاه هیروشیمای ژاپن، میگوید: تحقیقات سریع و اقدامات انضباطی نشان میدهد که مقامات چین درک کردهاند که صداقت پژوهشی «با شهرت علمی بینالمللی چین و جاهطلبی آن برای تبدیل شدن به یک رهبر علمی جهانی گره خورده است». این واکنشها با رویههای گذشته در تضاد است.
به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۱، وزارت علوم و فناوری چین درباره اتهامات دستکاری تصاویر در بیش از ۶۰ مقالهای که «کائو شوتائو»؛ رئیس وقت دانشگاه نانکای در آنها مشارکت داشت، تحقیق کرد. این وزارتخانه در نهایت اعلام کرد که علیرغم یافتن «تصاویر سوءاستفادهشده در بسیاری از مقالات که نشاندهنده ضعف مدیریت سختگیرانه آزمایشگاهی است»، هیچگونه مدرکی از تقلب پیدا نکرده است و «کائو» تنها با مجازاتهای جزئی مواجه شد.
گنگ میگوید بازخوردی که از عموم مردم و حتی برخی از تماسهای محدود با مقامات دولتی دریافت کرده است، عموماً مثبت بوده است. او معتقد است دهها نکتهای که از محققان جوانتر دریافت میکند، نشاندهنده «نارضایتی بسیار آشکار» از شیوههای تحقیقاتی فعلی است.
او میگوید تولید انبوه مقالات معیوب و مسئلهدار «بهشدت برای توسعه پژوهش علمی در این کشور زیانبار است». گنگ در گفتگو با مجله ساینس گفته است که اکنون در حال بررسی حدود ۲۰ مقاله مشکوک دیگر است.
او میگوید یک راه برای کاهش سوءاستفاده از دادهها این است که سایر اعضای تیم پژوهشی به طور مستقل آزمایشهای کلیدی را تکرار کنند. او میگوید: «اگر من بدانم کسی قرار است آن آزمایشها را تکرار کند، جرئت دستکاری یا جعل دادهها را نخواهم داشت».
ارزیابی پژوهشگران بر اساس تعداد مقالات باید اصلاح شود
«شو»؛ پژوهشگر صداقت علمی میگوید اتکای چین به یک بلاگر مانند «گنگ» برای افشای تخلفات، نشاندهنده ضعف در نظارت نهادی است. در مقالهای جدید او و همکارانش دریافتند که تنها ۵۲.۸ درصد از ۵۷۹ دانشگاه چینی صفحات وب مربوط به صداقت و درستکاری دانشگاهی (academic integrity) را حفظ کردهاند و تنها ۱۶.۸ درصد، گزارشهای سالانه درستکاری پژوهشی را همانطور که وزارت آموزش الزامی کرده است، منتشر میکنند.
به نقل از ایسنا، هوانگ میگوید ساختارهای تشویقی به مشکل سوءرفتارهای علمی دامن میزنند: ارزیابیهای اعضای هیئت علمی و دانشجویان باید کمتر بر تعداد انتشارات و اعتبار مجله تکیه کنند و بیشتر بر اصالت پژوهش، تکرارپذیری و ارزش علمی بلندمدت تمرکز داشته باشند.
بیشتر افراد بر این باورند که افراد محکوم به تخلف علمی، باید با پیامدهای بیشتری نیز روبرو شوند. همانطور که «رائو» میگوید، «باید سازوکارهایی با قدرت واقعی و مقاماتی با حس مسئولیت واقعی وجود داشته باشد تا سوءرفتار پژوهشی را به درستی و منصفانه بررسی کرده و اقدامات انضباطی مناسب را انجام دهند».