دادههای جدید اقلیمی نشان میدهد اقیانوس آرام در حال ورود به فاز یک النینوی قوی در سال ۲۰۲۶ است و تحلیلها از تغییرات قابلتوجه در الگوهای بارش خاورمیانه و ایران خبر میدهند و به اعتقاد محققان این پدیده میتواند الگوهای بارش و دما را در مقیاس جهانی دگرگون کند و برخی مدلها آن را در حد یک «سوپر النینو» ارزیابی میکنند.
به گزارش سیناپرس، پدیدههای «النینو» و «لانینا» از مهمترین نوسانات طبیعی سامانه اقلیم زمین در اقیانوس آرام استوایی محسوب میشوند که طی دهههای اخیر نقش تعیینکنندهای در شکل گیری الگوهای آبوهوایی جهانی داشتهاند.
النینو بهطور کلی به دورهای از گرم شدن غیر عادی دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گفته میشود که میتواند با تغییر در گردش جوی، موجب جابهجایی سامانههای بارشی در مقیاس جهانی شود. در مقابل، لانینا به دورههای سردتر از حد نرمال در همین ناحیه اطلاق میشود که معمولا اثرات معکوس در توزیع بارشها و دما دارد.
در تاریخ ثبت اقلیم زمین، رخدادهای موسوم به «سوپر النینو» به عنوان نسخههای شدیدتر این پدیده شناخته میشوند؛ رویدادهایی که در آن افزایش دمای سطح اقیانوس در مناطق کلیدی به بیش از ۲ درجه سانتیگراد نسبت به میانگین بلندمدت میرسد و میتواند پیامدهایی گستردهتر از خشکسالی و سیلاب تا اختلال در تولید غذا و افزایش دمای میانگین جهانی به همراه داشته باشد.
سوابق اقلیمی نشان میدهد رخدادهای بزرگ ۱۹۷۲–۷۳، ۱۹۸۲–۸۳، ۱۹۹۷–۹۸ و ۲۰۱۵–۲۰۱۶ از مهمترین نمونههای این پدیده در نیم قرن اخیر بودهاند که هرکدام با بحرانهای جدی در مناطق مختلف جهان از جمله آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی همراه شدند.
در شرایط کنونی، دادههای مراکز معتبر اقلیمی نشان میدهد که سامانه اقیانوس آرام در حال گذار از فاز لانینای ضعیف به وضعیت خنثی و سپس احتمال شکلگیری یک النینوی قوی در سال ۲۰۲۶ است؛ پدیدهای که برخی مدلهای پیشبینی، آن را در حد یک «سوپر النینو» ارزیابی میکنند. بر اساس تحلیلهای اخیر، این وضعیت در بستری از گرمایش جهانی رخ میدهد؛ به گونهای که دمای پایه زمین نسبت به اواخر قرن نوزدهم بیش از یک درجه افزایش یافته و همین موضوع میتواند شدت اثرات اقلیمی این رویداد را تشدید کند.
در چنین شرایطی، انتظار میرود الگوهای بارش، تبخیر و جریانهای جوی در مقیاس نیمکرهای دچار تغییرات محسوس شوند؛ به طوری که برخی مناطق جهان با خشکسالیهای شدید و برخی دیگر با بارشهای فراتر از نرمال مواجه شوند.
ایران نیز بهعنوان کشوری واقع در کمربند خشک و نیمهخشک خاورمیانه، به طور مستقیم تحت تأثیر برهمکنش سامانههای مدیترانهای، جریان جت و دوقطبی اقیانوس هند قرار دارد و میتواند در دورههای قوی النینو، رفتار بارشی غیرمتعارفی را تجربه کند؛ رفتاری که همزمان ظرفیت ایجاد «ترسالیهای مقطعی» و افزایش خطر سیلابهای ناگهانی را دارد.
بر همین اساس، بررسی پیامدهای احتمالی سوپر النینو ۲۰۲۶ و مقایسه آن با رخداد تاریخی ۱۸۷۷–۱۸۷۸، محور اصلی تحلیلهای اخیر کارشناسان اقلیم و زمینساخت از جمله مهدی زارع استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزله قرار گرفته است؛ تحلیلی که تلاش میکند نشان دهد چگونه یک پدیده طبیعی تکرارشونده، در شرایط اقلیم گرمتر و اقتصاد جهانی متصلتر، میتواند پیامدهایی متفاوت، پیچیدهتر و بعضاً متناقض نسبت به گذشته ایجاد کند.
بازگشت سوپرالنینوی
مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزلهبا بیان اینکه سوپر النینوی ۲۰۲۶ بازگشت یک بحران اقلیمی است که ۱۴۹ سال قبل نیز رخ داده بود، گفت: در سوپر النینوی ۱۸۷۷ تا ۱۸۷۸، ناهنجاری دمای سطح دریا در اقیانوس آرام استوایی حدود ۳.۵ درجه سانتیگراد بالاتر از سطح پایه رسید و همین مساله موجب وقوع «خشکسالی بزرگ» و در ادامه «قحطی جهانی» شد؛ رخدادی که به مرگ بیش از ۵۰ میلیون نفر در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی انجامید و ساختار اجتماعی و اقتصادی جهان در حال توسعه را بهطور اساسی تغییر داد.
زارع افزود: مقایسه سوپر النینوی ۱۸۷۷ با سوپر النینوی در حال ظهور ۲۰۲۶ نشان میدهد که این دو رویداد از نظر سازوکار بنیادی شباهتهای چشمگیری دارند، هرچند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آنها به دو دوره کاملاً متفاوت جهانی مربوط میشود.
این محقق حوزه مخاطرات ادامه داد: رویداد ۱۸۷۷ پس از یک مرحله خنک طولانی و چندساله لانینا بین سالهای ۱۸۷۰ تا ۱۸۷۶ رخ داد؛ شرایطی که موجب انباشت مقدار زیادی انرژی حرارتی در غرب اقیانوس آرام شد و سپس این انرژی بهشدت به سمت شرق تخلیه شد. رویداد ۲۰۲۶ نیز به طور مشابه از یک توالی نادر و مداوم «سهگانه» لانینا از اوایل دهه ۲۰۲۰ پیروی میکند که واکنش شدید جوی ایجاد میکند.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با اشاره به پیامدهای تاریخی این پدیده خاطرنشان کرد: در سال ۱۸۷۷، مونسون هند بهطور کامل از کار افتاد و بدترین خشکسالی مونسونی آسیا در بازسازیهای اقلیمی مبتنی بر حلقههای درختی ۸۰۰ ساله ثبت شد. در اواخر ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ نیز انتظار میرود بارندگی فصلی در هند و آسیای جنوب شرقی به شدت کاهش یابد؛ موضوعی که سطح آب پایه مورد نیاز برای محصولات اصلی کشاورزی را مختل میکند.
پدیده دوقطبی اقیانوس هند
زارع درباره دوقطبی اقیانوس هند (IOD) توضیح داد: این پدیده به تغییرات پایدار اختلاف دمای سطح دریا در مناطق گرمسیری غرب و شرق اقیانوس هند گفته میشود و تأثیر قابلتوجهی بر کشاورزی دارد. در فاز مثبت IOD، دمای بالای هوا در امتداد سواحل آفریقا باعث بارشهای شدید در استرالیا میشود، در حالی که در فاز منفی، الگوهای دما و بارندگی معکوس میشوند.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله تصریح کرد: همزمانی دوقطبی مثبت اقیانوس هند با سوپر النینو در فاجعه سال ۱۸۷۷، بارندگی را در شرق آفریقا و شاخ آفریقا عملاً متوقف کرد. مدلهای اقلیمی ۲۰۲۶ نیز از احتمال بالای شکلگیری یک IOD مثبت مشابه حکایت دارند.
وی تأکید کرد: اگر پیامدهای سال ۱۸۷۷ را مبنای پیشبینی شرایط پایان ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ قرار دهیم، آسیبپذیریهای منطقهای بسیار گسترده خواهد بود. اگرچه الگوهای فیزیکی آبوهوا در این دو دوره مشابه به نظر میرسند، اما ظرفیت جهان برای جذب شوکهای اقلیمی در طول ۱۵۰ سال گذشته بهشدت تغییر کرده است.
قرن حاضر، قرن گازهای گلخانهای و تب کردن کره زمین
استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با اشاره به دستکاریهای بشر در محیط زیست ادامه داد: در سال ۱۸۷۷ میانگین دمای جهانی حدود ۱۴.۱۵ درجه سانتیگراد بود، اما در سال ۲۰۲۶ به دلیل حدود یک قرن و نیم انتشار گازهای گلخانهای، دمای پایه جهانی به حدود ۱۵.۲۳ درجه سانتیگراد رسیده است. وقوع یک سوپر النینو در سیارهای که از پیش گرمتر شده، به این معناست که شاخصهای گرمای مطلق و تبخیری در سال ۲۰۲۶ به مراتب بالاتر از سال ۱۸۷۷ خواهد بود و خشکسالیها نیز به دلیل افزایش «تشنگی جوی» با سرعت بیشتری خاک و منابع آبی را خشک میکنند.
زارع یادآور شد: مرگومیر گسترده در قحطی ۱۸۷۷ بهشدت تحت تأثیر اقتصاد استعماری اواخر قرن نوزدهم، نبود سامانههای هشدار اولیه هواشناسی و فقدان کامل لجستیک بشردوستانه جهانی قرار داشت؛ بهطوری که در برخی مناطق، غذا از نواحی درگیر خشکسالی مانند هند نیز صادر میشد. در سال ۲۰۲۶ اما نظام جهانی دارای ضربهگیرهای ساختاری عمیقتری است که میتواند از تکرار مرگ و میرهای گسترده به سبک ۱۸۷۷ جلوگیری کند.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله اضافه کرد: برخلاف شوک غیر منتظره قرن نوزدهم، نهادهای بینالمللی از جمله NOAA،WMO و FAO ماهها پیش از وقوع رویداد ۲۰۲۶ آن را رصد کردهاند و این موضوع امکان برنامهریزی راهبردی را فراهم کرده است.
وی ادامه داد: امروز همچنین محصولات مقاوم به خشکسالی، شبکههای توسعه سدسازی و کارخانههای نمکزدایی فراملی تا حد زیادی از شکست کامل کشاورزی جلوگیری میکنند و حمل و نقل جهانی و برنامههای غذایی بشردوستانه نیز بهعنوان نوعی بیمه در برابر گرسنگی مطلق محلی عمل میکنند.
زارع با اشاره به ظهور آسیبپذیریهای جدید با تاکید بر اینکه هرچند بشریت از گرسنگی مطلق در مقیاس ۱۸۷۷ مصونتر شده، اما خطرات سال ۲۰۲۶ ماهیتی کاملاً سیستماتیک پیدا کردهاند، افزود: از آنجا که اقتصاد جهانی امروز به شدت به هم متصل است، تخریبهای محلی محصولات کشاورزی دیگر محدود نمیمانند و به سرعت به ممنوعیتهای صادراتی، افزایش قیمت کالاها در بازارهای جهانی و فشار بر شبکه انرژی به دلیل وابستگی به تولید برقآبی منجر میشوند.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله تاکید کرد: در حالی که رویداد ۱۸۷۷ به شکل یک فاجعه انسانی و قحطی آشکار در مناطق مشخص بروز کرد، رویداد ۲۰۲۶ بیشتر بهصورت یک بحران اقتصادی و افزایش هزینههای زندگی در سطح جهانی ظاهر خواهد شد.
به گفته این محقق در این سناریو، فقیرترین جوامع نه به دلیل نبود فیزیکی غذا، بلکه به دلیل فشار تورمی در بازارهای جهانی بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد.
اثرات تولید ناخالص داخلی بر افزایش اثرات سوپرالنینو
استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، اظهار کرد: برای تولید ناخالص داخلی (GDP) و رشد اقتصادی ایران در سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷، انتظار میرود اثر ترکیبی سوپر النینو و فاز مثبت IOD در مجموع اثر منفی خالصی داشته باشد و حدود ۰.۴ تا ۰.۸ درصد از رشد بالقوه اقتصادی کشور را کاهش دهد و در مقابل، رشد بخش کشاورزی و توسعه زیرساختهای ذخیره آب در ایران بین ۰.۳ تا ۰.۵ درصد برآورد میشود.
وی افزود: برخلاف بسیاری از کشورهای جنوب جهانی که النینو در آنها به خشکسالیهای شدید کشاورزی منجر میشود، ایران و منطقه خاورمیانه در دورههای شدید سوپر النینو ممکن است یک گرایش نامتقارن «مرطوب» را تجربه کنند.
زارع ادامه داد: انتظار میرود ترکیب جابجایی جریان جت به سمت جنوب و رطوبت ناشی از فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند (IOD+) از غرب اقیانوس هند، تا اواخر سال ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ بارشهای بالاتر از میانگین را برای مناطق غربی و جنوبی ایران به همراه داشته باشد.
این وضعیت میتواند به طور مستقیم به تقویت کشاورزی دیم، به ویژه کشت گندم و جو، منجر شود و حتی سهم اندکی به رشد تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی اضافه کند.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با تاکید بر اینکه بارشهای سنگین در اواخر پاییز و زمستان ۱۴۰۵ میتواند تسکین کوتاهمدتی برای سفرههای آب زیرزمینی ایجاد کند، هشدار داد: بارشهای مرتبط با النینو در مناطق خشک معمولاً یکنواخت و ملایم نیستند، بلکه اغلب به صورت رگباری و شدید رخ میدهند و همین موضوع احتمال وقوع سیلابهای ناگهانی و مخرب را در مناطق کوهستانی و دارای زهکشی ضعیف افزایش میدهد؛ مسالهای که میتواند به زیرساختهای حمل و نقل روستایی، پلها و شبکههای توزیع محلی آسیب وارد کند.
وی ادامه داد: از آنجا که یک سوپر النینو میتواند دمای پایه منطقهای را حدود ۱.۵ تا ۲ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگینهای تاریخی برساند، بارشها در ارتفاعات میانی بیشتر به شکل باران سنگین خواهد بود تا برف پایدار؛ موضوعی که موجب افزایش روانابهای بهاری سریع و کنترلنشده میشود.
به گفته این محقق حوزه مخاطرات، زنجیره تأمین کودهای نیتروژنی جهانی به دلیل تنشها و محدودیتهای ناشی از جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل، اختلال در تأمین خوراک گاز طبیعی و محدودیتهای حملونقل دریایی در وضعیت شکنندهای قرار دارد.
به نقل از ایسنا، وی خاطر نشان کرد: از سوی دیگر، تهدید ناشی از سوپر النینو معمولاً باعث افزایش قیمت جهانی کالاهای اساسی مانند گندم، شکر و ذرت میشود؛ بنابراین حتی اگر تولید داخلی گندم در برخی مناطق مناسب باشد، فشار تورمی ناشی از بازار جهانی کالاها در کنار اختلال زنجیره تأمین میتواند شاخص قیمت مصرفکننده (CPI) در داخل کشور را تحت فشار قرار دهد.
پدیدههای IOD مثبت و سوپر النینو از نظر ساختاری میتوانند در مقاطعی نقش «خشکسالی شکن» برای اقلیم ایران ایفا کنند.