این روزها و همزمان با شدت گرفتن تنش ها در خاورمیانه و مطرح شدن احتمال درگیری مجدد ایران و ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، بحث احتمال استفاده از سلاح اتمی مجددا داغ شده و با توجه به اینکه دو کشور از سه کشور درگیر جنگ دارای کلاهک هسته ای هستند، بسیاری از کارشناسان نگران وقوع یک نبرد هسته ای هستند.
به گزارش سیناپرس، در دنیای پیچیده و پر تلاطم سیاست بینالملل، موضوع سلاحهای هستهای همواره به عنوان یکی از مهمترین عوامل بازدارندگی و تهدید وجودی برای جوامع بشری مطرح بوده است. درک دقیق از توزیع قدرت هستهای، حجم زرادخانهها و پیامدهای احتمالی استفاده از این تسلیحات، نه تنها برای تصمیمگیران سیاسی، بلکه برای تمامی ناظران عرصه امنیت جهانی ضروری است.
بر اساس آخرین گزارشهای سازمان ملل متحد و مؤسسه تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI)، تعداد کشورهای دارای سلاح هستهای در جهان محدود اما تأثیرگذار است. در حال حاضر، نه کشور رسمی به داشتن سلاحهای هستهای اعتراف کرده یا توسط جامعه بینالمللی به عنوان قدرتهای هستهای شناخته میشوند.
این کشورها عبارتند از: ایالات متحده آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، بریتانیا، پاکستان، هند، اسرائیل و کره شمالی. لازم به ذکر است که عضویت در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) مبنای اصلی تمایز میان قدرتهای هستهای قانونی (پنج عضو دائم شورای امنیت) و قدرتهای خارج از این معاهده است.
فارغ از ناعادلانه بودن امکان دسترسی کمتر از ده کشور به قوی ترین سلاح ساخته شده توسط بشر، از نظر حجم زرادخانه، تمرکز قدرت بین این کشورها نیز به شدت نامتوازن است. ایالات متحده و روسیه بیش از ۹۰ درصد از کل کلاهکهای فعال و غیرفعال هسته ای جهان را در اختیار دارند.
طبق آمارهای منتشر شده در سالهای اخیر، روسیه دارای بزرگترین زرادخانه هستهای با حدود ۵,۵۸۰ کلاهک است که بخش قابل توجهی از آنها در وضعیت آمادهباش عملیاتی قرار دارند. ایالات متحده نیز با حدود ۵,۰۴۴ کلاهک در رتبه دوم قرار دارد.
در ادامه، چین با سرعتی چشمگیر در حال توسعه زرادخانه خود است و تخمین زده میشود که اکنون بیش از ۵۰۰ کلاهک فعال داشته باشد و برنامهریزی برای افزایش این عدد تا پایان دهه جاری میلادی را دارد. فرانسه و بریتانیا هر کدام حدود ۲۹۰ تا ۳۰۰ کلاهک فعال دارند که عمدتاً بر زیردریاییهای مجهز به موشکهای بالستیک کروز مستقر هستند.
در گروه قدرتهای هستهای خارج از معاهده ان پی تی، اسرائیل به طور غیررسمی دارای حدود ۹۰ کلاهک هستهای تخمینی است، اگرچه این کشور سیاست ابهام استراتژیک را دنبال میکند و هیچگاه آزمایش هستهای انجام نداده یا رسماً ادعای مالکیت نکرده است.
پاکستان و هند نیز پس از دههها رقابت منطقهای، هر کدام دارای زرادخانهای بین ۱۶۰ تا ۱۷۰ کلاهک فعال هستند. کره شمالی نیز با تلاشهای مداوم، زرادخانهای کوچک اما رو به رشد با حدود ۳۰ تا ۴۰ کلاهک تخمینی دارد که قابلیت نصب بر روی موشکهای بالستیک قارهپیما را یافته است.
برای درک میزان قدرت این سلاحها، باید به واحد اندازهگیری «کیلوگرم TNT» یا «مگاگرم TNT» توجه کرد. یک بمب اتمی متوسط امروزی میتواند انرژی معادل صدها هزار تن مواد منفجره آزاد کند. البته بمبهای هیدروژنی (تریاکتیو) که توسط قدرتهای بزرگ توسعه یافتهاند، توانایی تخریب چندین برابر را دارند. برای مثال، انفجار بمبی با قدرت ۱ مگاگرم (معادل یک میلیون تن TNT) میتواند شهری به مساحت چندین کیلومتر مربع را کاملاً نابود کرده و موج حرارتی آن تا دهها کیلومتر دورتر سوختگیهای درجه سه ایجاد کند. اگر تمام زرادخانههای هستهای جهان همزمان منفجر شوند، اثرات ترکیبی آن فراتر از تخریب فیزیکی خواهد رفت.
سناریوهای جنگ هستهای
سناریوهای محتمل برای درگیری هستهای معمولاً در دو دسته کلی طبقهبندی میشوند: جنگ هستهای محدود و جنگ هستهای تمامعیار.
در سناریوی جنگ محدود، ممکن است تبادل محدودی از کلاهکهای تاکتیکی یا استراتژیک کوچک بین دو قدرت رخ دهد. هدف در اینجا معمولاً فشار سیاسی یا خنثی کردن یک تهدید نظامی خاص است، نه اشغال سرزمین. با این حال، حتی یک استفاده محدود نیز خطر تشدید سریع درگیری را به همراه دارد.
در مقابل، سناریوی جنگ تمامعیار شامل شلیک همزمان تعداد زیادی کلاهک به مراکز جمعیتی، نظامی و صنعتی دشمنان اصلی است. این سناریو منجر به مرگ فوری صدها میلیون نفر در ساعات اولیه حمله خواهد شد.
پیامد بلندمدت چنین جنگی، پدیدهای به نام «زمستان هستهای» است. ذرات دود و خاکستر ناشی از آتشسوزیهای عظیم شهری و صنعتی وارد لایه استراتوسفر شده و مانع نفوذ نور خورشید به سطح زمین میشوند. این امر باعث افت شدید دمای جهانی، اختلال در چرخه بارندگی و فروپاشی کامل کشاورزی در سراسر کره زمین میشود.
مطالعات علمی نشان میدهد که برای مثال حتی یک جنگ هستهای محدود بین هند و پاکستان نیز میتواند منجر به قحطی جهانی و کاهش دمای زمین به حدی شود که تمدن بشری را با خطر انقراض مواجه کند.
به همین دلیل است که استفاده از سلاح هستهای توسط هر کشوری، بدون استثنا، خط قرمز جدی جامعه بینالمللی تلقی میشود. در چنین شرایطی ممکن است کشورهای درگیر ، واکنشهای مختلفی نشان دهند که محتمل ترین آن ها واکنش نظامی بازدارنده است.
بر اساس دکترینهای بازدارندگی متقابل تضمینشده، هرگونه حمله هستهای توسط یک قدرت بزرگ، پاسخ ویرانگر و نامتناسب از سوی طرف مقابل را در پی خواهد داشت. این اصل، عمدهترین عامل جلوگیری از استفاده عملیاتی از سلاحهای اتمی در طول جنگ سرد و پس از آن بوده است.
در صورت عدم واکنش شدید، سناریوی انزوای دیپلماتیک و اقتصادی جامعه جهانی مطرح می شود، این واکنش به ویژه از طریق سازمان ملل متحد، قطعنامههای تحریمهای فلجکننده اقتصادی، بسته شدن فضاهای هوایی، تعلیق از کنوانسیونهای بینالمللی و انزوای کامل دیپلماتیک را علیه کشور مهاجم اعمال خواهد کرد. نمونههای تاریخی مانند تحریمهای سنگین علیه کره شمالی، عراق و ایران، نشاندهنده شدت این فشارهاست.
در این میان اعضای شورای امنیت به ویژه پنج عضو دائم، احتمالاً هماهنگترین اقدامات نظامی غیرهستهای یا مداخلات مستقیم برای خنثیسازی تهدید هستهای باقیمانده را انجام خواهند داد. همچنین، رهبران سیاسی و نظامی مسئول استفاده غیرقانونی از سلاحهای اتمی ممکن است تحت تعقیب دیوان جنایی بینالمللی یا محاکمههای ویژه قرار گیرند.
متاسفانه در حال حاضر وضعیت هستهای جهان در لبه تیغی باریک قرار دارد. اگرچه وجود این سلاحها از نظر برخی نظریهپردازان روابط بینالملل، عامل بازدارندگی در برابر جنگهای بزرگ مستقیم بین قدرتها عمل کرده است، اما ریسک تصادفات، محاسبات غلط یا دستکاریهای داخلی در کشورهای دارای سلاح هستهای، همواره تهدیدی جدی است. افزایش بودجههای دفاعی و رقابتهای منطقهای، نشاندهنده روند نگرانکننده گسترش این فناوری است.
بنابراین، تقویت نهادهای کنترل تسلیحات، دیپلماسی فعال و حفظ خطوط ارتباطی در زمان بحران، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقای بشریت است. ثبات جهانی امروز، مدیون هوشیاری جمعی و تعهد پایدار همه بازیگران به عدم استفاده از این ابزار ویرانگر است.
در پایان باید توجه داشت که احتمال استفاده از سلاح هستهای توسط ایالات متحده یا اسرائیل در صورت درگیری مجدد با ایران و تداوم مسدودسازی تنگه هرمز، نزدیک به صفر است. این مساله ریشه در دکترینهای بازدارندگی و محاسبات ژئوپلیتیک دارد.
از سوی دیگر استفاده از سلاح هستهای حتی علیه اهداف نظامی محدود، منجر به انزوای کامل بینالمللی، فروپاشی اتحادیههای جهانی و واکنش شدید قدرتهای بزرگی مانند روسیه و چین میشود. هزینه سیاسی و امنیتی چنین اقدامی فراتر از هر دستاورد نظامی احتمالی است.
علاوه بر این، دکترین رژیم صهیونیستی مبتنی بر «بازدارندگی ثانویه» است؛ یعنی استفاده از سلاح اتمی تنها در صورت تهدید وجودی دولت اسرائیل توجیهپذیر است، نه صرفاً برای مدیریت بحرانهای منطقهای یا درگیریهای محدود. بنابراین، سناریوی محتمل در صورت وقوع مجدد جنگ، تشدید درگیریهای متعارف در کنار فشارهای اقتصادی-دیپلماتیک است، نه پناه بردن به تسلیحات کشتار جمعی، مگر اینکه یکی از طرفین طی اقدامی دیوانه وار از سلاحهای شیمیایی یا بیولوژیکی استفاده کنند که چرخه تشدید را تغییر داده و ممکن است منجر به وقوع شرایط غیر عادی شود.
گزارش:احسان محمدحسینی