یک پژوهشگر پسادکتری علوم زیستی، دانشگاه لیمریک پژوهشهای انجام شده برای سنجش غلظتهای مصنوعی و نسبتا بالایی از آلایندهها به صورت یک دوز زیاد در محیط آزمایشگاهی با وجود گیاهان آپارتمانی را زیر سؤال برده و معتقد است این مسئله برای محیط خانه قابل دستیابی نیست.
به گزارش سیناپرس، آیا چند گلدان در خانه واقعا میتواند هوای داخل را تصفیه کنند؟ یک پژوهشگر میگوید پاسخ علمی به این پرسش پیچیدهتر از آن چیزی است که برداشت عمومی از مطالعه مشهور ناسا نشان میدهد.
پدرام واثوقی، پژوهشگر پسادکتری علوم زیستی، دانشگاه لیمریک درباره اینکه آیا واقعا گیاهان آپارتمانی توانایی تصفیه هوا را دارند یا خیر نوشت: پرسش در نگاه اول ساده به نظر میرسد. اما هنگامی که علم اندازهگیری و دادههای تجربیِ واقعیِ پشت این موضوع بررسی شود، پاسخ بسیار جالبتر از یک «بله» یا «خیر» ساده است.
ایده «گیاهان آپارتمانی به عنوان تصفیهکننده هوا» را میتوان به یک مطالعه آمریکایی در سال ۱۹۸۹ نسبت داد؛ پژوهشی که برای ناسا و در چارچوب تحقیقات مربوط به سامانههای پشتیبانی حیاتِ چرخهبسته (سامانههایی که در آنها هوا و سایر منابع بهطور پیوسته بازیافت میشوند) برای ایستگاههای فضایی انجام شد.
در اتاقکهای آزمایشگاهی مهروموم شده و کنترل شده، برخی گونههای گیاهی توانستند غلظت ترکیبات آلی فرّار (VOCs) را کاهش دهند. این ترکیبات مواد شیمیایی هستند که در دمای اتاق به راحتی تبخیر شده و وارد هوای محیط میشوند؛ برخی از آنها، مانند بنزن، تری کلرواتیلن و فرمالدهید، سمی هستند.
از نظر علمی، این پژوهش معتبر بود. مشکل در تعمیم نتایج یک اتاقک مهروموم شده ناسا به شرایط یک اتاق نشیمن در خانه است.
این تفاوت اهمیت بسیار زیادی دارد و تقریبا زیربنای بسیاری از گزارشهای اغراقآمیزی است که بعدها درباره توانایی گیاهان آپارتمانی در تصفیه هوا منتشر شد.
بیشتر مطالعاتی که نشان میدهند گیاهان آپارتمانی میتوانند آلایندهها را حذف کنند، یک ویژگی طراحی مشترک دارند: استفاده از اتاقکهای کوچک و بسته آزمایشگاهی که در آنها غلظتهای مصنوعی و نسبتا بالایی از آلایندهها به صورت یک دوز زیاد وارد محیط میشود.
بیشتر مطالعاتی که نشان میدهند گیاهان آپارتمانی میتوانند آلایندهها را حذف کنند، یک ویژگی طراحی مشترک دارند: استفاده از اتاقکهای کوچک و بسته آزمایشگاهی که در آنها غلظتهای مصنوعی و نسبتا بالایی از آلایندهها به صورت یک دوز زیاد وارد محیط میشود.
در این آزمایشها، یک گیاه درون اتاقک قرار داده میشود، غلظت آلایندهها در طول زمان اندازهگیری میشود و سپس نرخ حذف آلایندهها ــ یعنی سرعت کاهش غلظت آنها در هوا ــ محاسبه میشود. این نوع طراحی برای مقایسه عملکرد گونههای مختلف گیاهی با یکدیگر مناسب است.
اما برای پیشبینی آنچه در یک خانه واقعی رخ میدهد، چندان کارآمد نیست.
متغیر مهمی که در این آزمایشها وجود ندارد، چیزی است که دانشمندان حوزه ساختمان آن را نرخ تبادل هوا مینامند. این شاخص نشان میدهد هوای بیرون با چه سرعتی از طریق شکافها، دیوارها و سامانههای تهویه، جایگزین هوای داخل ساختمان میشود.
در یک ساختمان واقعی، همین فرآیند رقیقسازی مداوم هوا بخش عمده کار کاهش غلظت آلایندهها را انجام میدهد.
وقتی یک مطالعه در سال ۲۰۱۹ عملکرد گیاهان را در برابر نرخهای واقعی تبادل هوا مدلسازی کرد، مشخص شد برای دستیابی به اثری مشابه آنچه تهویه طبیعی ساختمان به طور معمول ایجاد میکند، به چیزی در حدود ۱۰ تا ۱۰۰۰ گیاه در هر متر مربع نیاز خواهد بود؛ بنابراین پاسخ علمی قابل دفاع این است: گیاهان آپارتمانی میتوانند بخشی از آلایندهها را حذف کنند؛ اما به عنوان یک راهکار مستقل برای پاکسازی هوای خانهها موثر نیستند.
این موضوع به این معنا نیست که مطالعات قبلی «اشتباه» بودهاند. بلکه به این معناست که نتایج آنها اغلب به شرایط روزمره زندگی تعمیم داده شدهاند؛ در حالی که فیزیک هوای داخل ساختمان در محیطهای واقعی بسیار متفاوت است.
مرورهای علمی جدیدتر میان گیاهان گلدانی معمولی و سامانههای مهندسی شده مبتنی بر گیاه تمایز قائل میشوند. برخی زیستفیلترهای گیاهی که با استفاده از فن هوا را از میان بستر ریشه یا خاک گیاه عبور میدهند، ممکن است ظرفیت مفیدی برای پاکسازی هوا داشته باشند. با این حال، این فناوری کاملا متفاوت از نگهداری چند گیاه تزئینی روی طاقچه پنجره است.
علت دیگری که باعث میشود این ادعا اغلب بیش از حد بزرگنمایی شود، این است که محیطهای واقعی داخل ساختمان ثابت و بدون تغییر نیستند. در بسیاری از آزمایشهای اتاقک آزمایشگاهی، آلایندهها یکبار در محیط آزاد میشوند و سپس در یک فضای بسته بهتدریج کاهش مییابند.
اما در خانهها، انتشار آلایندهها ممکن است پیوسته یا متناوب باشد. این آلایندهها میتوانند از منابع مختلفی مانند آشپزی، نظافت، اثاثیه، محصولات مصرفی، سامانههای گرمایشی و حتی آلودگی ترافیکی که از بیرون وارد میشود، ناشی شوند. علاوه بر این، دما، رطوبت، تعداد افراد حاضر در خانه و میزان تهویه نیز در طول روز تغییر میکند.
تمام این عوامل بر نحوه انتشار، رقیق شدن یا تهنشینی آلایندهها در فضای داخلی تاثیر میگذارند. به همین علت، شرایط واقعی مواجهه با آلایندهها بسیار پیچیدهتر از شرایط کنترلشدهای است که بسیاری از مطالعات مربوط به گیاهان در آن انجام میشوند. به علل ذکر شده، توصیههای معتبر بهداشت عمومی در این زمینه همچنان نسبتا سادهاند.
نخست باید منبع آلودگی را کاهش داد یا حذف کرد. این کار ممکن است شامل کنار گذاشتن محصولاتی باشد که بخارهای آلاینده تولید میکنند ــ مانند اسپریهای آئروسل (اسپریهایی که مواد را به صورت ذرات بسیار ریز در هوا پخش میکنند) یا پاککنندههای شیمیایی قوی ــ و همچنین شامل رفع مشکلات ساختمانی مانند نم و نشتیهایی باشد که رشد کپک را تسهیل میکنند.
در گام بعدی باید تهویه بهبود یابد و از سامانههای موثر فیلتراسیون استفاده شود. برای مثال، باز کردن پنجرهها و درها یا استفاده از هواکشهای آشپزخانه و حمام که هوا را به بیرون هدایت میکنند، میتواند تهویه را افزایش دهد.
همچنین میتوان با استفاده از سامانههای ترکیبی گرمایش، تهویه و تهویه مطبوع (HVAC) میزان ورود هوای بیرون به ساختمان را افزایش داد؛ سامانههایی که میتوانند در تصفیه هوا موثر باشند.
دستگاههای تصفیه هوای قابلحمل مجهز به فیلتر HEPA (فیلتر هوای ذرات معلق با کارایی بالا) میتوانند به کاهش ذرات معلق در هوا کمک کنند. در عین حال، تهویه ــ مانند باز کردن پنجرهها یا استفاده از هواکش ــ زمانی که کیفیت هوای بیرون مناسب باشد، به رقیق شدن آلایندههای داخلی کمک میکند. البته کیفیت دستگاههای تصفیه هوا یکسان نیست.
برای استفاده روزمره، بهتر است مدلی انتخاب شود که متناسب با اندازه اتاق باشد و به طور مشخص اعلام کند از فیلتر HEPA واقعی استفاده میکند؛ فیلتری که برای جذب دستکم ۹۹٫۹۷ درصد ذرات بسیار ریز طراحی شده است.
همچنین مفید است اگر دستگاه دارای برچسب AHAM Verifide باشد [ گواهی که توسط انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی آمریکا (AHAM)]صادر میشود و نشان میدهد نرخ تحویل هوای پاک (CADR) دستگاه به طور مستقل آزمایش شده است. به طور کلی، هرچه مقدار CADR بیشتر باشد، دستگاه سریعتر میتواند ذرات را از هوا حذف کند.
معمولا روی بستهبندی نیز ذکر میشود که دستگاه برای چه اندازه اتاقی مناسب است. بیشتر دستگاههای تصفیه هوا عمدتا برای حذف ذراتی مانند گردوغبار، گرده گیاهان، شوره حیوانات خانگی و دود طراحی شدهاند.
اگر علاوه بر این، حذف گازها یا بوها ــ مانند ترکیبات آلی فرّار ــ نیز مد نظر باشد، بهتر است مدلی انتخاب شود که فیلتر کربن فعال داشته باشد؛ زیرا فیلترهای HEPA عمدتا برای حذف ذرات کاربرد دارند. معمولا روی بستهبندی دستگاه مشخص میشود که برای ذرات، گازها یا هر دو طراحی شده است؛ با این حال هیچ دستگاهی قادر به حذف همه آلایندهها نیست.
همچنین باید در نظر داشت که خود گیاهان نیز نیازمند نگهداری هستند. آبیاری بیش از حد یا گلدانهایی که به خوبی نگهداری نمیشوند میتوانند به مشکلات رطوبتی یا رشد میکروبی در فضای داخلی منجر شوند. از این نظر، حتی فواید فضای سبز داخل خانه نیز تا حدی به نحوه نگهداری از آن بستگی دارد.
آیا این بدان معناست که گیاهان آپارتمانی در محیط داخلی بیفایدهاند؟
مطالعات علمی نشان میدهند که گیاهان آپارتمانی میتوانند احساس آسایش و بهزیستی روانی را بهبود دهند و در برخی موارد نیز اندکی بر رطوبت یا ریزاقلیم فضای داخلی اثر بگذارند؛ بنابراین گیاهان آپارتمانی را نگه دارید؛ زیرا از آنها لذت میبرید و، زیرا میتوانند فضاهای داخلی را زیباتر و آرامشبخشتر کنند. آنها میتوانند خانهها را دلپذیرتر کنند و همین خود ارزشی واقعی دارد. به هیچ وجه.
حتی اگر اثر مستقیم آنها در پاکسازی هوا در خانههای واقعی محدود باشد، گیاهان همچنان ممکن است مزایایی داشته باشند.
به نقل از آنا، مطالعات علمی نشان میدهند که آنها میتوانند احساس آسایش و بهزیستی روانی را بهبود دهند و در برخی موارد نیز اندکی بر رطوبت یا ریزاقلیم فضای داخلی اثر بگذارند؛ بنابراین گیاهان آپارتمانی را نگه دارید؛ زیرا از آنها لذت میبرید و، زیرا میتوانند فضاهای داخلی را زیباتر و آرامشبخشتر کنند. آنها میتوانند خانهها را دلپذیرتر کنند و همین خود ارزشی واقعی دارد.
اما نباید آنها را بهعنوان راه حلی عملی برای مشکلات جدی کیفیت هوای داخل ساختمان معرفی کرد.