تا پیش از دهه ۱۹۷۰ میلادی، این باور رایج بود که مغز انسان مانند یک رایانه سختافزاری عمل میکند و شبکههای عصبی آن در بزرگسالی ثابت و تغییرناپذیر باقی میمانند.
به گزارش سیناپرس، اما یافتههای جدید نشان میدهد که این شبکه شگفتانگیز، بارها و بارها توانایی بازآفرینی خود را دارد. همانطور که زندگی انسانی دارای ادوار مختلف است، مغز نیز دورههای عمدهای را طی میکند و دوران مادری یکی از مهمترین این تحولات محسوب میشود.
به گزارش سیناپرس، در سال ۲۰۲۴، عصبشناسان آمریکایی برای نخستین بار نقشهای دقیق از تحولات مغز انسان در طول یک دوره بارداری ترسیم کردند. این پژوهش بر روی زنی انجام شده و تصاویر اسکن مغزی او پیش، حین و پس از حاملگی ثبت گردید. این تصاویر، نشان داد که با نزدیک شدن به زمان زایمان، حجم بخشهایی از مغز کاهش یافته است.
این دگرگونی بینظیر، منجر به راهاندازی پروژه مغز مادرانه شد؛ ابتکاری برای درک بهتر تغییرات مغزی در دوران مادری، موضوعی که سالهاست از نگاه متخصصان دور مانده است. ایمی جاکوبز، سرپرست این پروژه در دانشگاه کالیفرنیا، تأکید میکند که از سال ۱۹۹۰ تاکنون تنها ۰.۵ درصد مطالعات اسکن مغزی به سلامت زنان پرداختهاند.
این پژوهش اکنون با مشارکت نهادهای بیشتری در ایالات متحده و اسپانیا در حال گسترش است. دادههای جدید از سال ۲۰۲۴ نشان میدهند که کاهش گسترده حجم مغز پدیدهای تکرارشونده است.
علاوه بر این، تغییراتی در سیستم عروقی مغز و نحوه جریان مایع مغزی-نخاعی نیز مشاهده شده است. جاکوبز در این رابطه می گوید: تقریباً هر منطقهای در مغز در طول بارداری تغییرات قابلتوجهی را تجربه میکند. سیستم عروق مغزی نیز سازگاریهای چشمگیری با بارداری نشان میدهد.
اگرچه نتایج این مطالعه هنوز منتشر نشدهاند، اما بررسی ۴۰۰ ناحیه مغزی نشان میدهد که ۹۷ درصد آنها در دوران بارداری و پس از تولد نوزاد دچار تغییرات شدهاند.
باید توجه داشت کاهش کلی حجم مغز لزوماً به معنای اثر منفی نیست؛ بلکه بازتابدهنده بازآرایی مغز برای افزایش کارایی در نقش مادری است. این اندام انعطافپذیر، با استفاده از مقدار محدودی بافت، خود را برای رویدادهای کلیدی زندگی مانند بلوغ، بارداری و یائسگی تطبیق میدهد. جاکوبز در این رابطه افزود: این پروژه تصورات قدیمی از مغز مادرانه به عنوان وضعیتی ناکارآمد را برچیده و مغز مادرانه را به عنوان اندامی قادر به سازگاری پیوسته و پلاستیسیته عصبی معرفی میکند.
هانا گروتزینگر، دانشجوی دکتری و مسئول جمعآوری دادهها در این تیم مطالعاتی، توضیح میدهد که مطالعه کنونی شامل ۲۰ شرکتکننده از جمله مادرانی است که برای نخستین بار باردار شده، مادران دارای سابقه زایمان، تعدادی مرد و زنان غیرباردار است که طی ۱۸ ماه تحت نظارت قرار گرفتهاند. تحلیل بیش از ۱۵۰ اسکن ام آر آی این افراد نشان میدهد که حجم کلی مغز، ماده خاکستری و ضخامت قشر مغز در طول بارداری به صورت خطی کاهش مییابد و در دوره پس از زایمان تا حدی بهبود مییابد، در حالی که مایع مغزی-نخاعی الگوی معکوس دارد. این تغییرات ساختاری عمدتاً در لوبهای گیجگاهی فوقانی، خط وسط مغز، قشر پیشپیشانی و نواحی زیرقشری رخ میدهد.
هدف نهایی این پروژه، ایجاد جامعترین پایگاه داده دسترسیباز از مغز مادرانه در جهان است تا پژوهشگران بتوانند به پرسشهای مهمی درباره تأثیر بازآرایی مغز بر شناخت، تشخیص زودهنگام افسردگی پس از زایمان و پیامدهای بلندمدت سلامت یا دیابت بارداری پاسخ دهند.
این همکاری بینالمللی با مشارکت دانشگاه پنسیلوانیا و مؤسسه IISGM اسپانیا، تلاش میکند تا شکاف جنسیتی موجود در تحقیقات سلامت مغز را پر کند و تمرکز پژوهشها را بر عوامل خاص سلامت زنان افزایش دهد.
مترجم: فاطمه کردی