آسیبهای ناشی از جنگ بر بناهای تاریخی اصفهان، نیازمند واکنشی هوشمندانه است. کارشناسان هشدار میدهند که برای جلوگیری از خسارات جبرانناپذیر، باید از طرحهای پیمانکاری فاصله گرفت و به جای آن، به «خرد جمعی»، «شفافیت کامل» و نظارت یک کمیته تخصصی محلی و بینالمللی تکیه کرد.
به گزارش سیناپرس، بیم آن میرود که عواقب زخمهای جنگ بر پیکره میراث تاریخی اصفهان تا سالها گریبان این آثار بیبدیل را رها نکند؛ از این رو زمان آن است که با خرد جمعی، شفافیت و پرهیز از شتابزدگی و یا دنبال کردن طرحهای پیمانکاری، مرمت اصولی و بایسته برای پاسداری از این گنجینههایِ ایران عزیز در پیش گرفته شود.
سایه سنگین تبعات و پسلرزههای جنگ اخیر بر سر میراث گرانبهای فرهنگی کشورمان سنگینی میکند و گُرده آثار تاریخی شهر اصفهان، آماج این تبعات ناخواسته قرار گرفته است؛ آسیبهایی که بیم آن میرود در بلندمدت خسارات جبرانناپذیری را به سازه و تزئینات این بناهای کهن وارد آورند اما در این میان شفافسازی برای تدقیق این آسیبها و چگونگی برخورد با آنها در قالب یک کمیته کاربلدِ متشکل از کارشناسان محلی، ملی و حتی بینالمللی موضوعی ست که باید به طور جدیتری دنبال شود.
پیشتر مقرر شده بود یک کمیته تخصصی و مشورتی برای آسیبشناسی صدمات وارد شده به بناهای تاریخی دولتخانه صفوی بهویژه کاخ چهلستون و عمارت رکیبخانه تشکیل شود اما پس از رسانهای شدن این موضوع هیچ گزارشی از تشکیل جلسات این کمیته و خروجی آن در اختیار رسانهها قرار داده نشد. هدف از تشکیل این کمیته، بررسی دقیقتر آسیبهای وارده به بناهای تاریخی، ارزیابی جامع خسارات و ارائه راهکارهای اصولی و کارشناسی برای مرمت آنها عنوان شده بود.
مقامات میراث فرهنگی اصفهان اذعان داشتهاند که تزلزل ناشی از بمبارانهای جنگ اخیر و شدت انفجارها در برخی از بناهای تاریخی دولتخانه صفوی که دامنه آنها از ریزش تزئینات تا ایجاد انحرافات در سازههای اصلی را در بر میگیرد همچنان ادامه دارد و جنبههای مختلف آن در طول زمان نمایان خواهد شد.
یکی از برجستهترین نمونههای مورد اشاره آنان کاخ موزه چهل ستون است؛ گزارشهای متولیان میراث فرهنگی اصفهان حاکی از آن است که ریزش تزئینات این بنا بویژه در قسمتهایی که بشدت آسیب دیده همچنان ادامه دارد. از سویی گفته میشود ستونهای میانه ایوان ستوندار چهلستون دچار انحراف شده در حالی که به گفته کارشناسان، این ستونها سازه آهنی داشته و کلافبندی شده است و احتمال انحراف آنها بسیار ضعیف به نظر میرسد؛ موضوعی که باید بدور از پروپاگاندای رسانهای شفافسازی دقیق شود.
مسجد جامع عباسی در میدان نقش جهان نیز از این قاعده مستثنی نمانده است. گفته میشود انحرافاتی که پیشتر نیز در ستونهای این مسجد بهویژه در شبستان شرقی و اطراف گنبدخانه مشاهده میشد، در جریان جنگ چهل روزه و بر اثر شدت انفجارها و بمبارانها تشدید یافته است. این تشدید انحرافات که بر اثر بمباران عرصه دولتخانه صفوی و حریم میدان جهانی نقش جهان رخ داده، نگرانیها در خصوص پایداری سازه این مسجد تاریخی را پررنگ میکند.
با این وجود، انحراف ستونهای شبستان شرقی گنبدخانه مسجد جامع عباسی که پشتر هم از سوی کارشناسان ژئوتکنیک بررسی و اخبار آن رسانهای شده بود باید مجدد به طور دقیق بررسی تا از صحت انحراف شدیدتر آنها در جریان بمبارانها اطمینان حاصل و در راستای چارهجویی به جهت پیشگیری از آسیبهای جبران ناپذیر به گنبد عظیم این بنای فاخر صفوی اقدام شود.
علاوه بر این به گفته مسوولان میراث فرهنگی اصفهان، کاشیهای مسجد جامع عباسی بر اثر تزلزل ایجاد شده به سبب بمبارانها همچنان و پس از روزهای حمله در برخی نقاط دچار ریزش شده و ادامه داشته است.
همچنین عمارت رکیبخانه در میان آثار تاریخی آسیب دیده در حملات به عرصه دولتخانه صفوی، بیشترین صدمات را متحمل شد و به زعم برخی کارشناسان، برج این بنای تاریخی دچار ناپایداری سازهای شده است.
در چنین شرایطی برخی عملیات مرمت اضطراری در تعدادی از بناهای تاریخی از جمله تالار اشرف و چهل ستون، آغاز شده است. هدف از این اقدامات، جلوگیری از ریزش بیشتر تزئینات و سایر آسیبهای احتمالی اعلام شده است. این حفاظتهای اضطراری گامی اولیه و ضروری در راستای صیانت از آنان محسوب میشود اما آنچه در این شرایط بیش از هر چیز احساس میشود، نیاز به برنامه ریزی و بهرهگیری از کمیتهای کاربلد و زبده برای ارائه طرحهای اصولی مرمت است.
با این حال در شرایط دشوار اقتصادی حاکم بر کشور که هر روز بر اثر مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی، عرصه حتی بر امور جاری مردم و معیشت آنان تنگتر میشود، تأمین بودجه لازم برای رسیدگی اصولی به بناهای تاریخی قطعا با لکنتهای جدی مواجه خواهد بود. معضل کمبود بودجه پیشتر هم گریبانگیر آثار تاریخی بود اما در شرایط کنونی و با وجود آسیبهای وارد شده به برخی بناها در اثر جنگ ابعاد نگرانکنندهتری به خود گرفته است.
با این وجود وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در هفتههای گذشته از مدیران استانها خواسته بود تا مرمت و بازسازی بناهای تاریخی آسیب دیده در جریان جنگ اخیر، تسریع شود اما به واقع تحقق این موضوع در عمل نیازمند تأمین اعتبارات کافی، سازوکارهای اجرایی کارآمد در قالب کمیتههای تخصصی و کارشناسی بدور از شتابزدگی یا طرحهای پیمانکاری است.
اصفهان پیشتر تجربه تلخ بمباران و آسیب به مسجد جامع عتیق را تجربه کرده است. در دهه شصت شمسی، در دوران جنگ تحمیلی هشت ساله اصفهان نیز از گزند بمبارانهای رژیم بعث عراق در امان نماند و برخی شبستانها و نقاطی از مسجد جامع که یکی از کهنترین بناهای تاریخی این شهر با قدمت ۱۲۰۰ سال است، دچار آسیبهای جدی شد.
به روایت برخی کارشناسان پیشکسوت میراث فرهنگی اصفهان در آن زمان ایران با فوریت مرمت بخشهای آسیب دیده را آغاز کرد که به زعم آنان اجرای اصولی امر مرمت را دچار شتابزدگی کرد اما در بمبارانهای اخیر در جنگ چهل روزه با آسیبِ بناهایی با تزیینات گسترده مواجه هستیم؛ مواردی که ممکن است صدمه به سازه این بناها، شرایط پایداری تزیینات را هم پیچیده تر کند.
از سویی در شرایطی که مرمت اصولی بناهای تاریخی آسیب دیده از جنگ به سبب اوضاع اقتصادی حادث شده برای کشور، یحتمل با نارسایی هاییتوامان است، بیم ورود پیمانکاران از طریق مناقصات که همیشه مورد انتقاد بدنه کارشناسی میراث فرهنگی اصفهان بوده، وجود دارد.
با نگاه همه جانبه به اهمیت مرمت اصولی و حفاظت این بناهای تاریخی، ارائه طرحهای علمی و دقیق مرمتی پس از آسیب شناسی در کمیته مشورتی متشکل از کارشناسان حاذق ملی و محلی باید در دستور کار باشد تا بتوان این میراث ارزشمند اصفهان را با وجود گزندهای ناشی از جنگ برای هویت این شهر و همچنین ایران عزیز پاسداری کرد.
با این وصف باید دید، وضعیت تشکیل کمیته مشورتی وعده داده شده، به کجا رسیده و آیا این کمیته به صورت یک کرسی مشورتی پایدار تشکیل شده است؟ اگر بله، چند جلسه برگزار کرده و خروجی آن چه بوده است؟ این پرسشها باید به طور شفاف در اختیار رسانهها و افکار عمومی قرار گیرد. باید دیدگاه کارشناسان هم در حوزه سازه و هم در حوزه تزئینات در خصوص شفافسازی چگونگی آسیبها بدور از بزرگنماییها و کوچک انگاریها و مهمتر از آن، راهکارهای مرمت اصولی روشن شود.
در این شرایط، تمیز تاریک از روشن اهمیت زیادی دارد چرا که با مخدوش بودن اطلاعات پیرامون آسیبهای وارد شده به بناهای تاریخی اصفهان در جریان جنگ اخیر، علاوه بر اینکه مداوای زخمهای جنگ را مختل میکند، موجب سلب اعتبارِ متولیان میراث فرهنگی بدلیل انتشار اخبار غیردقیق در رسانهها میشود.
بناهای تاریخی فاخری چون «کاخ چهل ستون»، «تالار اشرف»، «عمارت رکیب خانه»،«مسجد جامع عباسی»، «کاخ عالی قاپو » و دیگر آثاری که متحمل آسیب شدهاند، نیازمند رویکردی علمی، کارشناسانه و به دور از شتابزدگی همراه با شفافیت هستند. مرمتهای شتابزده، بهویژه آنهایی که با شیوههای صرفاً پیمانکاری صورت میگیرند، نه تنها مشکلی را حل نخواهند کرد، بلکه میتوانند هجمه آسیبها را دوچندان سازند. تجربه نشان داده که اینگونه رویکردها از نگاه کارشناسان میراث فرهنگی مردود است و میتواند لطمات جبرانناپذیری بر پیکره این آثار وارد کند.
پرواضح است که بدلیل شرایط دشوار اقتصادی کشور در هنگامهای که به سبب جنگ و ویرانی برخی زیرساختها و البته بیکاری میلیونی ناشی از عواقب آن، میزان بودجههای مرمت آثار تاریخی آسیب دیده در کشور که شمارشان ۱۴۹ بنا و در استان اصفهان ۲۸ اثر اعلام شده نیز تحت تاثیر باشد. شرایطی که میتواند مرمت بناها را درگیر و دار مناقصه و واگذاری کار به پیمانکاران کند و همینجاست که بیم آن رود که آسیبهای ناشی از شتابزدگی و تعدیل هزینهها به این نفایس ضربات جبرانناپذیری وارد کند.
در چنین شرایطی آنچه ضرورت مییابد، اتخاذ رویکردی مبتنی بر خرد جمعی، همکاری میانبخشی، دلسوزی و اجرای کار حرفهای است و در عین حال باید با شفافیت کامل در خصوص آسیبها و با بهرهگیری از نظرات کارشناسان، اقدامات لازم برای مرمت اصولی این بناهای تاریخی صورت پذیرد.
در حملات و بمباران روز ۱۷ اسفند به خیابان پاسداران در نزدیکی میدان نقش جهان، کاشیهای ایوانهای شمالی و غربی مسجد جامع عباسی در برخی نقاط دچار ریزش شد.
مسجد جامع عباسی در مجموعه ثبت جهانی میدان نقشجهان قرار دارد که از موج انفجارها و حملات دشمن دچار آسیب شده است.
با این وصف در حالی که بناهای مجموعه ثبت جهانی میدان نقش جهان از آسیبهای حملات ۱۷ اسفند مصون نماند، مجددا بمباران استانداری اصفهان در عرصه دولت خانه صفوی ( بخشی از محور تاریخی فرهنگی اصفهان که در فهرست آثار ملی قرار دارد) حریم درجه ۲ میدان نقشجهان و همچنین حریم درجه یک کاخ چهلستون، آسیبهای گستردهای را به این یادمانهای تاریخی شهر موزه اصفهان وارد کرد.
«کاخ موزه چهلستون»، «تالار اشراف»، «تالار تیموری»، «عمارت جبه خانه» (موزه هنرهای تزیینی اصفهان)، «عمارت رکیب خانه» (موزه هنرهای معاصر اصفهان) و همچنین «کاخ عالی قاپو» از جمله آثار شاخص دولتخانه صفوی هستند که در جریان حملات و موج انفجارهای حمله به استانداری اصفهان، دچار آسیبهای زیادی شدند.
به واقع این حملات در حریم مهمترین اثر میراث جهانی اصفهان یعنی «میدان نقش جهان» و همچنین حریم درجه یک کاخ موزه ثبت جهانی چهلستون رخ داد؛ جایی که مطابق هشدارهای یونسکو باید از حملات مصون میماند.
به نقل از ایرنا، مقامات اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان اعلام کردند ۲۸ بنای تاریخی این خطه در بمباران و حملات ائتلاف آمریکایی- صهیونیستی دچار آسیب شدند.
حملات دشمن از شنبه ۹ اسفند در پایتخت و دیگر شهرهای کشور از جمله اصفهان تا اعلام آتش بس ۲ هفتهای در بامداد ۱۹ فروردین انجام شد و استان اصفهان پس از تهران، هدف بیشترین آماج حملات دشمنان قرار گرفت.