در دنیای باستانشناسی، کشفیات نادری وجود دارند که مرزهای دانش تاریخی را جابجا میکنند. به تازگی، تیمی از پژوهشگران و باستان شناسان در مصر موفق شدند یک مومیایی شگفت انگیز در سایت تاریخی اوکسیرینخوس (Oxyrhynchus)، کشف کنند که همراه با بخش هایی از اشعار حماسی هومر دفن شده است.
به گزارش سیناپرس، باستان شناسان در یافته های جدید خود در مصر موفق به کشف یک مومیایی باستانی شدند که قطعهای از متن حماسی کلاسیک یونانی، یعنی ایلیاد، به شکم وی چسبانده شده است. این رویداد که در تاریخ ۴ می ۲۰۲۶ توسط دیوید نیل (David Nield) منتشر شد، لایههای جدیدی از پیچیدگی فرهنگی و آیینی دوران باستان را آشکار میسازد.
بر این اساس، بقایای مومیایی فوق که قدمت آن به حدود ۱۶۰۰ سال پیش بازمیگردد، در شهر البهنسا در مرکز مصر کشف شد. این شهر در دوران باستان با نام اوکسیرینخوس (Oxyrhynchus) شناخته میشد و یکی از مراکز مهم فرهنگی و علمی جهان یونان-روم محسوب میگردید. اگرچه کشف مومیاییها در این منطقه امری نسبتاً عادی اما هیجانانگیز برای متخصصان است، اما عنصر متمایزکننده در این کشف خاص، حضور متون ادبی کلاسیک است.
ایلیاد ، حماسه سروده شده توسط هومر (Homer)، که داستان جنگ تروا و پهلوان افسانهای آشیل را روایت میکند، حدود ۲۷۰۰ سال قدمت دارد.
آنچه این کشف را منحصربهفرد میسازد، این واقعیت است که قطعهای از پاپیروس حاوی بخشی از این اثر ادبی، به صورت عمدی و به عنوان بخشی از مراسم تدفین و مومیاییسازی، به شکم مومیایی متصل شده است. تا پیش از این، اگرچه نوشتههای یونانی روی پاپیروس در داخل مومیاییها یافت شده بودند، اما محتوای آنها عمدتاً موضوعات جادویی یا طالعبینانه بوده و هیچگاه متون ادبی مشهوری مانند حماسههای هومر در چنین بافتی مشاهده نشده بود.
ایگناسی خاویر آدیگو (Ignasi-Xavier Adiego)، محقق دانشگاه بارسلونا و مدیر تیم باستانشناسی اوکسیرینخوس، در بیانیهای تأکید کرد: این اولین باری نیست که پاپیروسهای یونانی را بستهبندی و مهر و موم شده و در فرآیند مومیاییسازی دیدهایم، اما تاکنون محتوای آنها عمدتاً جادویی بود. از اواخر قرن نوزدهم، تعداد زیادی پاپیروس در اوکسیرینخوس کشف شده است، اما نوآوری واقعی در یافتن یک پاپیروس ادبی در یک زمینه تدفینی نهفته است.
با وجود وضعیت فیزیکی به شدت آسیب دیده این پاپیروس، تیم تحقیقاتی موفق شدهاند تعیین کنند که این قطعه شامل استخراجی از کتاب دوم «ایلیاد» است که فهرستی از کشتیهای شرکتکننده در جنگ تروا را در بر میگیرد. این یافته، چراغی تازه بر فرآیندهای تدفین و مومیاییسازی آن دوران روشن میکند.
اما سوال اصلی اینجاست: چرا بخشی از حماسه یونانی «ایلیاد» باید روی یک مومیایی مصری باشد؟
آدیگو در این رابطه گفت: ممکن است این متن نقش نوعی «امضا» یا مهر تایید از سوی مومیاییساز را داشته باشد؛ در حال حاضر، مطالعه دقیقتر این پاپیروس با محدودیتهایی روبرو است. آدیگو در ادامه توضیح داد: ما هنوز فرصت مطالعه آن را با استفاده از روشهای پیشرفته فناوری مانند اشعه ایکس نداشتهایم که ممکن است به خواندن بهتر آن کمک کند. ما تمام توان خود را بدون تخریب پاپیروس به کار گرفتهایم.
مرحله بعدی تحقیقات، بهرهگیری از روشهای غیرمخرب برای خواندن این باستانی است، حتی اگر شرایط فیزیکی آن مساعد نباشد. تکنیکهای مدرن ممکن است اطلاعات بیشتری درباره دلیل گنجاندن این شعر در فرآیند مومیاییسازی آشکار سازند.
همزمان، تیم پژوهشی همچنان در تلاش است تا هویت افرادی که در این مکان به خاک سپرده شدهاند را بهتر بشناسد. وجود مومیاییسازی نشاندهنده سطح معینی از ثروت در جامعه دفنشدگان است و یافتن ورقههای طلا و مس بر زبان برخی از اجساد، تأییدی بر جایگاه اجتماعی بالای آنهاست.
گفتنی است سایت اوکسیرینخوس (Oxyrhynchus) یک محوطه حفاری باستانشناسی شناختهشده است که حفاریهای منظم از اواخر قرن نوزدهم در آن انجام شده است. اگرچه امروز تنها مخروبه هایی از شهر باقی مانده، اما آرامستان زیرین آن بقایای متعددی را نمایان ساخته است. آخرین کشفیات شامل سه اتاق دارای سنگنبشته است که مومیاییهای دوره روم را همراه با تابوتهای چوبی تزئینشده در خود جای دادهاند. متأسفانه، حفاری های غیر مجاز به بخش های زیادی از این سایت آسیب زده است اما این مومیایی ها توانسته اند از چشم غارتگران آثار تاریخی پوشیده بمانند.
آنچه مسلم است این است که مردم مصر در دوران مومیاییسازی، از هومر و ادبیات یونانی کاملاً آگاه بودند. زبان یونانی در آن دوران برای اسناد رسمی مورد استفاده قرار میگرفت و داستان «ایلیاد» به طور گسترده آموزش داده و منتشر میشد.
با ادامه کار در سایت اوکسیرینخوس، احتمال کشفیات بیشتر وجود دارد و شاید بتوان متنهای ادبی نمادین دیگری را نیز میان ویرانهها یافت. این کشف نه تنها یک رویداد باستانشناسی، بلکه پلی عمیق بین دو تمدن بزرگ مصر و یونان است که اهمیت تعاملات فرهنگی در آن دوران تاریخی را برجسته میسازد.
مترجم: احسان محمدحسینی